ستون‌های خورهه؛ نماد 2 هزار سال تمدن

اگر لحظه‌ای در خورهه درنگ کنی و سکوت، صداهایی وهم‌آلود که با هوهوی باد در میان دشت و تپه می‌پیچد، تو را به یکی از دورترین نقاط تاریخ این سرزمین خواهد برد، به 4000 سال پیش؛ به آنجا که مردمانش در دشت‌هایی حاصلخیز مشغول دروی محصول فراوان خود بودند و با شکار انواع پرنده و چرنده عیش و روزی خود را فراختر می‌کردند. یافته‌ها‌ی سفالی منقوش و گاه ساده‌ای از نوع سفال‌ها‌ی هزاره دوم پیش از میلاد نشانگر وجود تمدن و خوشبختی در این دیار باستانی است.

2 هزار سال بعد از آن تاریخ، گذر اردشیر بابکان نیز هنگام مراجعه از اصفهان به این منطقه افتاد و در آن اتراق کرد. می‌گویند در همین جا بود که در جنگ با حکام سرکش همدان و ری پیروزی قطعی به دست آورد.

امروز اگرچه از آن مردمان و دشتهای سرسبزشان اثری نیست، اما آثار به جا مانده از آنها و بویژه یک بنای عظیم و مجلل که مربوط به 2 هزار سال پیش است، ادامه حیاتی طولانی و سیر تمدن و فرهنگ در گذر تاریخ را در این محوطه بخوبی نشان می‌دهد. بنای خورهه که پیشتر گمان می‌شد بقایای یک معبد یا آتشکده مربوط به دوره سلوکی باشد بر اساس آخرین شواهد به‌دست آمده یک خانه اربابی است که در حدود قرن اول قبل از میلاد ساخته شده و تا پایان دوره اشکانی به حیات خود ادامه داده است.

این عمارت که 3000 مترمربع وسعت دارد، شامل بخش درونی، اتاق‌های متعدد و محوطه بیرونی بوده است که در حال حاضر تنها 2 ستون متشکل از 6 قطعه سنگ با مجموع ارتفاع 8 متر و بقایای فرو ریخته 8 ستون دیگر، بخشی از دیواره‌های سنگی، گورها و آثاری دیگر از آن به جا مانده است. جنس ستون‌ها از نوع تراورتن، بهترین نوع سنگ است و تفاوت آنها با ستون‌های تخت جمشید در نوع نقش‌بندی است و از پایه ستون به طرف بالا به شکل مخروط ناقص باریک ساخته شده و سطح مخروط‌ها حلزونی است.

بر اساس اسناد موجود تا سال 378 هجری، 4 ستون از 12 ستون پابرجا بوده است که به مرور2 ستون آن تخریب شده‌اند.

به گفته دکتر مهدی رهبر، سرپرست کاوش‌های باستان‌شناسی خورهه ،این منطقه یک منزل مسکونی دوره اشکانی است که به نظر می‌رسد به دست یکی از هنرمندان دسته دوم یا سوم سلوکی، اما در زمان اشکانیان ساخته شده باشد. این بنا که تا دوره ساسانی هم مسکونی بوده به دلیل بزرگی و نوع ساخت آن احتمالا‌ متعلق به یک مالک بزرگ یا حاکم بوده و علا‌وه بر سنگ از خشت‌ها‌ی بزرگی در ابعاد 40×40×15 در ساخت آن استفاده شده است. در گوشه شمال غربی بنا و در انتهای یک راهرو طویل، سنگفرشی به شکل شومینه پیدا شده است و البته در بیشتر اتاق‌ها‌ شومینه (اجاق) وجود داشته که آثار موجود نشان می‌دهد از این شومینه‌ها‌ علا‌وه بر گرم کردن اتاق برای پختن غذا نیز استفاده می‌شده است. این شومینه‌ها‌ در دیوار کار گذاشته شده‌اند و آثار سوختگی روی دیوار کاملا‌ مشخص است.

وجود 2 بخش اندرونی و بیرونی با 2 ورودی کاملا مجزا در این بنای تاریخی از جمله نکات مهم معماری دوره اشکانی است. بخش بیرونی این بنا از آن رئیس خانواده در ملاقات و معاملات با افراد غیرخانواده و بخش اندرونی مختص خانواده بوده است. واحدهای ساختمانی در داخل اندرونی نیز شامل 2 اتاق تو در تو، یک آشپزخانه و انباری بوده است. به طور کلی در کاوش‌ها‌ی انجام گرفته در خورهه محلا‌ت، آثاری از 3 دوره تاریخی اشکانی، ساسانی و ایلخانی کشف شده است.

این بنای اشکانی که در دوره ساسانی بوسیله گروهی از صنعتگران با ایجاد ساخت و سازهایی مورد استفاده قرار گرفته بود،‌ پس از این دوره متروکه شده و بعدها با ظهور اسلام در دوره اسلامی بویژه در قرن ششم و دوره ایلخانی به عنوان گورستان وسیع مورد استفاده قرار می‌گیرد.در نزدیکی تپه در جلوی یک چشمه، یک حدیث از حضرت رسول اکرم(ص) روی سنگی حک شده به دست آمده است که تاریخ آن به دوران ایلخانی بازمی‌گردد. در حال حاضر با توجه به تغییرات آب و هوایی و از بین رفتن 10 ستون از 12 ستون عمارت خورهه در طول تاریخ، ساماندهی محوطه و مرمت این ستون‌ها از سال گذشته در برنامه میراث فرهنگی استان مرکزی قرار گرفته که تاکنون محوطه تاریخی آن مرمت و ساماندهی شده است.

قرار است به منظور مرمت، استحکام بخشی و حفظ 2 ستون باقیمانده عمارت از خطر آسیب‌های شیمیایی، رفع انحراف و زدودن گل‌سنگ‌ها نیز اقداماتی در آینده نزدیک صورت پذیرد. مجموعه باستانی و تاریخی خورهه محلات در سال 1310 در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسید.