علل شعله‌ورشدن آتش حسادت کودکان

به طور کلی حسادت چیست و به چه علتی در کودک ایجاد می‌شود؟

حسادت شایع‌ترین واکنش رفتاری است که اغلب کودکان در مواقع بروز عامل رقابت از خود نشان می‌دهند. در واقع می‌توان گفت حسادت یک پاسخ به هنجار عاطفی و جهنده‌ای است که کودک هنگام از دست دادن یا تصور احتمالی از دست دادن دوستی یا محبت فرد مورد علاقه‌اش از خود بروز می‌دهد و می‌ترسد که مورد بی‌مهری او قرار گیرد.

طبق مطالعات انجام شده، بیشترین زمان شیوع این حس در سن 2 تا 5 سالگی است و حس حسادت در کودک پس از طی کردن این دوره سنی به دلیل تکامل رشد شناختی کمتر می‌شود، زیرا در این سن کودک علاقه‌مند به پیدا کردن دوستانی همسن و سال بیرون از منزل می‌شود. در دوران بلوغ نیز ممکن است فرد تحت تاثیر حس حسادت واقع شود. طبق تحقیقات به عمل آمده معمولا از 3 فرد حسود 2 نفر دختر و یک نفر پسر است (نسبت 2 به 1). معمولا حس حسادت در بین افراد باهوش نیز بیش از دیگران است. همچنین برآورد شده که حس حسادت در بین روابط دختر نسبت به دختر بیش از روابط پسر نسبت به پسر است.

روان‌شناسان با بررسی‌هایی که انجام دادند، دریافتند که منشأ حسادت کودکان ناشی از روابط اجتماعی افراد است و کودک در موقعیت‌های خاص نیاز به توجه بیشتر اطرافیان دارد. همچنین روان‌شناسان دریافتند حسد یک رابطه عمدی است و معمولا با تولد فرزند دوم در خانواده به وجود می‌آید. بررسی‌ها نشان داده است که احساس حسادت در بین فرزندان اول به دلیل از دست دادن موقعیت‌شان و توجه بیش از حد والدین به فرزند تازه متولد شده بیش از فرزندان دوم است. معمولا خانواده‌ها در مواجه شدن با این مسائل قبل از تولد کودک دیگر اقدام به انجام مشاوره و آموزش لازم می‌کنند، اما تحقیقات نشان داده است که این قبیل کارها نیز نتیجه و تاثیر شایانی در بهبود رفتار کودک ندارد؛ زیرا کودک از درک موقعیتش عاجز و به مرحله انتزاعی و شناختی نرسیده است. مساله ژنتیک و تاثیر آن نیز امری اجتناب‌پذیر است، چراکه ژنتیک ریشه در بسیاری از مسائل دارد، اما هنوز در مرحله‌ای نیستیم که اظهار کنیم چه ژنی موجب ایجاد این حس در افراد می‌شود.

گاهی احساس حسادت ثمره تفاوت سنی و تبعیض والدین است، به این معنا که یک کودک خردسال نسبت به مزایای برادر یا خواهر بزرگ‌تر خود احساس حسادت می‌کند یا برعکس برادر یا خواهر بزرگ‌تر از مزایا و توجه و تبعیض والدین نسبت به فرزند کوچک‌تر ناراحت می‌شوند. بنابراین والدین گاهی به صورت ناخودآگاه با عشق ورزیدن به بچه خونگرم‌تر، زیباتر و پرشورتر موجب برانگیخته شدن این حس در بین فرزندانشان می‌شوند. همچنین برخی از والدین حد و حدودی برای پیشرفت فرزندانشان قائل نیستند و فرزندان برای رسیدن به این حد و حدود گاهی دچار سرافکندگی، احساس بی‌ارزشی، گناه و نالایقی می‌شوند چراکه از سوی دیگران و خانواده مورد مقایسه نسبت به گروه هم‌سالانش قرار می‌گیرند.

حسادت در کودکان همراه با فشار عاطفی است که به اشکال گوناگون دیده می‌شود. ممکن است کودک از فرد مورد علاقه‌اش دوری یا نسبت به شخص مورد رقابتش دشمنی کند. گاهی در کودک حالتی شبیه خشم؛ خشمی همراه با ترس یا حقارت به وجود می‌آید. همچنین امکان دارد گوشه‌گیری و تظاهر به بی‌اعتنایی در کودک دیده شود. اما اگر از نیمه پر به این قضیه نگاه کنیم ممکن است این حسد، مکانیسم دفاعی او را تصعید کند که موجب تعالی، رقابت ابداعی و خلاقیت کودک شود. درواقع پاسخ‌هایی که کودک در مورد حسد دارد ممکن است در طول 24 ساعت یا در فواصل زمانی خاص ذهن کودک را به خود معطوف دارد، بنابراین رفتارهایی که کودک هنگام حسادت از خود نشان می‌دهد یکسان نیست و به عواملی همچون سن، جنس، هوش و رشد ذهنی و انتزاعی فرد بستگی دارد. در این‌گونه رفتارها ممکن است کودک حسود به فرد مورد رقابتش آسیب برساند یا درصدد جلب محبت او برآید.

معمولا حسادت متوجه اشخاص است و کودک هنگام حسادت در وضعیت ناخوشایند یا ناشادی قرار می‌گیرد، اما در موارد خیلی شدید و خاص ممکن است این حسد تا انتهای عمر فرد ادامه داشته باشد. در حالت‌های بیمارگونه نیز رفتار ناهنجاری از فرد سر می‌زند که ممکن است علامت یک بیماری شدید روانی باشد و فرد حتی نسبت به درخت، اشیاء و... احساس حسادت کند که این‌گونه موارد باید مورد بررسی و واکاوی دقیقی قرار بگیرند. همچنین گاهی حسادت تحت تاثیر فرهنگ‌های مختلفی از فرد سر می‌زند، اما همان‌طور که گفته شد بیشترین سنی که فرد تحت تاثیر این حس قراردارد قبل از سن 5 سالگی است که پس از شکل‌گیری شخصیت او می‌توان از بروز این حس پیشگیری و رفتارهای شناختی را در او اصلاح کرد.

در حال حاضر راهکارهای فراوانی برای پیشگیری از حسد کودکان وجود دارد که به طور اختصار می‌توان به چند نمونه از آن اشاره کرد.

اول: کودکانی که حالت رفتاری، هیجانی حسادت از خود بروز می‌دهند مورد سرزنش و ملامت قرار ندهیم. بهترین کار حس همدلی و همدردی با این کودکان است.

دوم: والدین اجازه دهند تا کودک احساس و هیجان درونی خودش را بروز دهد تا این حس در او سرکوب نشود.

سوم: والدین علت این حس را از کودک جویا شوند و کاملا منطقی با او برخورد کنند و از انجام تنبیه بدنی بپرهیزند، زیرا انجام تنبیه بدنی و سختگیری‌های زیاد نتیجه‌ای جز دشمنی بیشتر کودک با اطرفیان یا ایجاد اضطراب و افسردگی (خشم فرو خورده موجب افسردگی و اضطراب کودک می‌شود) نخواهد داشت.

چهارم: به ظاهر رفتار نادرست کودک را نادیده بنگارند و به شکل ناخودآگاه موارد مثبت و ارزش‌های درونی شخصیت کودک را تقویت کنند.

پنجم: از مقایسه کودک با گروه همسالانش بپرهیزند و هر فرد را درموقعیت خود بسنجند.

ششم: مساوات و عدالت را در بین فرزندانشان رعایت کنند.

هفتم: موقعیت و وضعیت هر کودک را در خانواده مشخص کنند. به عنوان مثال موقعیت یک پسر 15 ساله با یک دختر 6 ساله خانواده با یکدیگر متفاوت است، کودکان نباید این تفاوت‌ها را به بی‌عدالتی معنی کنند. همچنین با رعایت وضعیت‌های ذکر شده باید از نظر ساختار روحی و روانی به دختران بیش از پسران توجه کرد.

هشتم: دادن مسوولیت به فرزند بزرگ‌تر خانواده و شریک کردن او در مراقبت از طفل کوچک‌تر خانواده. چنانچه از این طریق حس حسادت کودک از بین نرفت باید والدین به مراکز درمانی برای انجام مشاوره مراجعه کند تا با بررسی و واکاوی علت این حس، کودک به طور موردی معالجه شود.

فرزانه صدقی