وزارت علوم به دنبال کاهش اشتیاق تحصیل در خارج

فرج‌الله ـ م، مشاور تحصیلی در یک موسسه اعزام دانشجو به خارج می‌گوید: تمایل برای مهاجرت دائمی شاید کمتر شده باشد، اما اشتیاق به ادامه تحصیل در دانشگاه‌های حتی کم‌کیفیت خارجی در میان جوانان ایرانی هنوز زیاد است.

وی می‌‌افزاید: هر ماه حدود 40 تا 50 نفر از دانشجویانی به ما مراجعه می‌کنند که برای ادامه تحصیل در کشورهای اسکاندیناوی و کانادا تمایل دارند؛ خیلی از آنها حتی برای دوره‌های کارشناسی آمادگی دارند و والدین آنها هم می‌گویند حاضرند فرش زیر پایشان را بفروشند تا جوانشان در خارج درس بخواند.نازنین کردبچه، هم که در دفتر مهاجرتی و اعزام دانشجو در حوزه کشورهای کانادا و آمریکا فعال است، در این باره توضیح می‌دهد که بسیاری از افرادی که به طور هفتگی به دفتر ما مراجعه می‌کنند، چه در دوره کارشناسی یا تکمیلی می‌خواهند از دانشگاهی بورس بگیرند و بیش از 40 درصدشان موفق به این امر می‌شوند.

وی با تاکید بر این که تحصیل در خارج این روزها دیگر به فرزندان خانواده‌های متمول اختصاص ندارد، می‌افزاید: خیلی از جوانان تصمیم می‌گیرند، هم کار کنند و هم درس بخوانند، گاهی هم خانواده‌ها همکاری می‌کنند، حتی در برخی موارد زوج‌هایی مراجعه می‌کنند که مرد کار می‌کند تا خانمش ادامه تحصیل بدهد و برعکس. به گفته او، این تفکر بین خانواده‌ها وجود دارد که افرادی که مدرک از دانشگاه‌های خارجی دارند، بعد از بازگشت، راحت‌تر به شغل مناسب می‌رسند. اما فقط این دانشگاه‌های کشورهای غربی و اروپایی نیستند که مشتاقان زیادی دارند. بسیاری دیگر از دانشجویان ایرانی نیز هستند که در پی تحصیل در دانشگاه‌های آسیای جنوب و جنوب شرقی همچون هند و مالزی هستند و شماری دیگر حتی به درس خواندن در دانشگاه‌های بی‌کیفیت اروپای شرقی و آسیای مرکزی یا قفقاز نیز رضایت می‌دهند.

این وضعیت در حالی وجود دارد که وزارت علوم ظرفیت پذیرش دانشجو در مقاطع تحصیلی ارشد و عالی دانشگاه‌های داخلی را افزایش داده است. پس چرا هنوز دانشجویان ایرانی، دانشگاه‌های خارجی را ترجیح می‌دهند؟ البته برخی کارشناسان خبر می‌دهند روند مهاجرت تحصیلی همیشه وجود داشته است، ولی این روزها آمارها شفاف‌تر از گذشته به مردم می‌رسد. براساس همین آمارها، بیش از 75 هزار دانشجوی ایرانی در دانشگاه‌های خارج درس می‌خوانند که طبق اعلام معاونت آموزشی وزارت علوم، 80 درصد این دانشجویان در دوره‌‌های کارشناسی و کاردانی تحصیل می‌کنند. این در حالی است که بیشتر این دانشجویان با هزینه شخصی و نه با بورس وزارت علوم به خارج می‌روند.

حسن مسلمی‌نائینی، مدیرکل بورس وزارت علوم در این باره به مهر می‌گوید: رنکینگ بالاتر دانشگاه‌های خارج و اختصاص ندادن رشته‌های پرمخاطب به صندلی‌های خالی در دانشگاه‌ها منجر شده تا داوطلبان به جای تحصیل در داخل بیشتر تمایل به خروج از کشور و بعضا تحصیل در ارمنستان، تاجیکستان، مالزی و... داشته باشند.

به گفته مدیرکل امور دانشجویان خارج وزارت علوم، بعید نیست دانشگاه‌های کشورهای دیگر که به نسبت بیشتر مورد توجه ایرانیان قرار گرفته‌اند، کیفیت شان از دانشگاه‌های کوچک و تازه‌تاسیس داخل کشور بیشتر باشد، اما قطعا کیفیت تحصیل دانشگاه‌های معتبر و بزرگ ایران از چنان کشورهایی بالاتر است.

مسلمی‌نائینی رتبه‌بندی را یک معیار برای داوطلبان آموزش عالی درباره دانشگاه محل تحصیل‌شان عنوان می‌کند و می‌گوید: برخی دانشگاه‌های خارج کشور از نظر رتبه‌بندی در موقعیت مناسب‌تری نسبت به دانشگاه‌های مملو از صندلی خالی در داخل کشور قرار دارند. داوطلبان آموزش عالی نیز که رنکینگ دانشگاه محل تحصیل برایشان مهم است، ترجیح می‌دهند دانشگاه خارج کشور را انتخاب کنند.

وی پیشنهاد می‌کند: اگر دانشگاه‌های بزرگ کشورمان بتوانند یک‌سری کالج‌های اقماری داشته باشند و در این کالج‌های اقماری با همکاری اعضای هیات علمی آن دانشگاه بویژه استادان بازنشسته اقدام به راه‌اندازی رشته‌های پرمخاطب کنند، احتمال این وجود دارد که از ظرفیت‌های تازه‌تاسیس آموزش عالی داخل کشور استقبال بیشتری شود چرا که به هر حال داوطلبان آموزش عالی این ظرفیت‌ها را دنباله‌ای از دانشگاه‌های معتبر و باسابقه می‌دانند.

مدیرکل امور بورس و دانشجویان خارج وزارت علوم مساله دیگر در گرایش داوطلبان آموزش عالی به دانشگاه‌های خارج کشور را قانون نظام وظیفه می‌داند و اضافه می‌کند: قانون نظام وظیفه اجازه ادامه ‌تحصیل در مقطع کارشناسی را نمی‌دهد، لذا خانواده‌های ایرانی به خاطر نگرانی‌هایی که از کنکور دارند، فرزندان خود را قبل از رسیدن به سن سربازی به خارج اعزام می‌کنند، ولی اگر همانند مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری امکان اعزام کارشناسی نیز وجود داشته باشد؛ به صورتی که پس از اخذ دیپلم، متقاضی 6 ماه فرصت برای اعزام داشته باشد، امکان شرکت در کنکور را نیز خواهد داشت و ممکن است در دانشگاه یا موسسه‌ای در داخل پذیرفته شود و نیاز به تحصیل در خارج نداشته باشد.

گذشته از برخی نارسایی‌های آموزشی در برخی دانشگاه‌ها و رشته‌هایی مانند علوم انسانی و فنی و مهندسی که نیازمند تدوین سرفصل‌های جدید درسی است، برخی دانشجویان می‌گویند که تحصیل در دانشگاه‌های خارج، تجربه جدیدی است. تماس با دنیای پیشرفته و دسترسی به آخرین دستاوردهای علمی در برخی رشته‌ها از جمله علل تحصیل در خارج عنوان می‌شود.

حسین آشوبی، دانشجوی دکترای هنرهای نمایشی در کانادا می‌گوید: منابع علمی در بسیاری از رشته‌ها هنوز
به روز نشده و امکان دسترسی به آخرین پژوهش‌های علمی در برخی رشته‌ها جز در چند دانشگاه معدود امکانپذیر نیست.

وی اضافه می‌کند: حتی در دانشگاه‌های برتر کشور، برخی گروه‌ها بسیار ضعیف هستند و امکان تحقیق مستقل ممکن نیست، چرا که برخی مدیران گروه‌ها در موضوعات پژوهشی اعمال‌نظر می‌کنند.

دانشجوی کارشناسی ارشد دیگری نیز که در هلند درس می‌خواند، با توضیح این که با پایان تحصیل به ایران بازمی‌گردد تا در خدمت کشورش باشد، توضیح می‌دهد: دانشگاه‌های ایران در رتبه‌بندی جهانی جایگاه مطلوبی ندارند. رتبه‌های 500 یا 600 شایسته مملکت ما نیست! به نظر من وزارت علوم باید در پی جهانی کردن دانشگاه‌های داخل باشد، جذب دانشجو و استاد خارجی و مراوده بیشتر با دانشگاه‌های برتر ازجمله این اقدامات است.

متاسفانه تجربه تاسیس دانشگاه‌های بین‌المللی نیز در ایران نشان می‌دهد که این دانشگاه‌ها در جذب استاد و دانشجوی خارجی ناتوان بوده‌اند. شاید در کنار این عوامل، نبود آینده شغلی مطمئن علت دیگری برای ادامه تحصیل در خارج باشد. به همین دلیل در سال‌های اخیر تقاضا برای ادامه تحصیل در دانشگاه‌های کشورهای درجه 2 و 3 به لحاظ آموزش عالی نیز افزایش یافته چرا که پذیرش در این دانشگاه‌ها از داخل آسان‌تر است.

براساس آمارهای کلی اعلام شده در ایرنا از سوی مسوولان وزارت علوم، تنها در کشوری مانند هند، دانشجویان ایرانی سالانه 100میلیارد تومان برای تحصیل هزینه می‌کنند. محمدحسین کریم، رایزن علمی ایران در هند با بیان این ‌که با هزینه دانشجویان ایرانی در هند می‌توان تقریبا هزینه اداره 5 دانشگاه متوسط را در ایران اداره کرد،‌ می‌گوید: برای توسعه صنعت آموزش عالی کشور سرمایه‌گذاری کلانی شده و باید تمهیداتی دیده شود تا روند خروج جوانان ایرانی حداقل برای تحصیل در دوره‌های کاردانی و کارشناسی کاهش یابد.

برخی کارشناسان این تمهیدات را در کاهش هزینه تحصیل در داخل می‌دانند، بویژه این که در حال حاضر تحصیل دانشجویان در برخی دانشگاه‌های داخل بسیار گران‌تر از خارج است؛ ضمن این که کنکورهای مقاطع تحصیلی و پافشاری بر پذیرش دانشجو براساس قبولی در کنکورهای سراسری بسیاری از استعدادها را وامی‌دارد تحصیل در خارج را انتخاب کنند.مهر در این باره اعلام کرده است که هزینه تحصیل در دانشگاه‌های هند در حال حاضر500 تا 800 دلار برای هر ترم دانشگاه‌های دولتی و 8 تا 20 هزار دلار برای کل دوره در دانشگاه‌های خصوصی و مقطع کارشناسی و ارشد است. در ارمنستان نیز هزینه تحصیل پزشکی حدود 4 تا 5 هزار دلار سالانه و در مالزی 2 تا 4 هزار دلار در سال برای کارشناسی و پزشکی اعلام می‌شود.این در حالی است که همین خبرگزاری اعلام می‌کند هزینه تحصیل سالانه در شعب بین‌الملل که وابسته به دانشگاه‌های داخلی است و به گواهی دانشجویان آن از کمترین امکانات آموزشی برخوردار است، از 3 هزار یورو تا 25 هزار یورو در سال متغیر است. این امر نشان می‌دهد هنوز ادامه تحصیل در داخل آن هم برای دانشجویانی که از ماراتن کنکور بازمی‌مانند، دشوارتر از خارج است.

کتایون مصری/ گروه جامعه