فرهنگ‌های لغت نباید کهنه شوند

فرهنگ معین در دهه 40 خورشیدی در 6 جلد به چاپ رسید که پس از فوت دکتر معین دیگر به روز نشد. بدتر از آن اینکه در سال‌های اخیر فرهنگ معین بارها حتی به‌صورت تک‌جلدی و افست به چاپ رسیده است.

گفت‌وگوی ما با عبدالرحیم جعفری،‌ وضعیت چاپ فرهنگ‌ها را به طور کلی در بر می‌گیرد و البته در آن به فرهنگ معین نیز به طور اختصاصی پرداخته می‌شود.

سال‌های دهه 40 که شما مسوول انتشارات امیرکبیر بودید، چه دلیلی باعث شد تا فرهنگ معین را به چاپ برسانید؟

آن زمان تعداد محدودی فرهنگ لغت در کشور ما به چاپ رسیده بود. لغتنامه دهخدا، برای عموم افراد قابل استفاده نبود. فرهنگ عمید هم بسیار کلی بود.

از طرفی انتشارات امیرکبیر فرهنگی با نام فرهنگ امیرکبیر به چاپ رساند که انتقادهایی به آن شد. در نهایت توانستم دکتر معین را پیدا کنم و برای چاپ فرهنگ لغات نظرش را جلب کنم. با دکتر معین قرارداد بستم و با تمام سختی‌ها تا پایان چاپ 6 جلد کتاب پیش رفتم. قرار بود این کتاب ابتدا شبیه فرهنگ لاروس باشد که متاسفانه یا خوشبختانه در نهایت به این شکل به چاپ رسید.

چون از زمان وفات دکتر معین 30 سال می‌گذرد و بر اساس قانون کپی رایت ایران، چاپ آثار مولفان فوت شده پس از 30 سال آزاد می‌شود، ناشران مختلف به خود اجازه داده‌اند این کتاب را چاپ کنند. این وظیفه مسوولان انتشارات امیرکبیر و فرزند دکتر معین- دکتر مهدخت معین- است که از چنین ناشرانی شکایت کنند. آیا دکتر معین فرهنگ لغت تک جلدی نوشته بود که امروز چنین فرهنگی را در بازار کتاب می‌بینیم؟

اگرچه اخیرا یکی از نمایندگان مجلس طرحی مبنی بر 50 ساله شدن حق چاپ اثر مولفان فوت شده را برای ناشر ارائه داده است، اما وقتی کسی به فکر نیست تا فرهنگ معین را به روز کند، طولانی شدن چنین فرصت‌هایی بازهم نمی‌تواند آن طور که باید مفید باشد.

من هم معتقدم که امروز این فرهنگ کهنه شده است و باید گروهی خبره آن را به‌روز کنند. اشتباهاتی هم در آن وجود دارد که باید در چاپ‌های بعدی اصلاح شود. اما بدون توجه به چنین مسائلی باز هم این کتاب را افست می‌کنند. من امروز شاهد این اقدامات دردناک هستم.

این نکته مهمی است که اگر ویژگی‌های فرهنگ معین در نوع خود منحصر به فرد است، اما دیگر این فرهنگ نمی‌تواند برای جامعه امروز ما کارآمد باشد، زیرا دایره واژگان ما تغییر کرده است. دلسوزانی باید همت کرده، 10 نفر از افراد خبره را جمع و دفتری برای آنان تهیه کنند و واژگان جدید را به این کتاب اضافه کنند. در غیر این صورت ما شاهد مرگ این فرهنگ لغت خواهیم بود. زیرا زبان پدیده‌ای زنده است و فرهنگ‌های لغت باید متناسب با زبان به روز شود. مثلا دکتر حسن انوری فرهنگ سخن را تنظیم کرده است و آن را دائم به روز می‌کند.

در آن زمان تعداد فرهنگ‌های لغت بسیار محدود بود. فرهنگ عمید یکی از فرهنگ‌های آن زمان بود که ابتدا به صورت تک‌جلدی و بعد به 2 جلد رسید که امروز شاهدیم که آن را هم بدون اصلاحات و با حذفیات و تغییرات به‌چاپ می‌رسانند. البته فرهنگ معاصر در این زمانه خوب کار می‌کند. کار اصولی چاپ فرهنگ‌های معاصر باعث شده تا کتاب‌هایشان برای زمان‌های طولانی باقی بماند. مدیر فرهنگ معاصر مولفان خوبی را جمع کرده و پول خوبی هم به آنها می‌دهد، به همین جهت فرهنگ‌های خوبی به چاپ می‌رساند.

من روی این مساله به این شکل کار نکرده‌ام ولی ما در این مواقع از دولت باید انتظار داشته باشیم تا ناشران ما را برای چاپ و آنلاین کردن اطلاعات اینترنتی کمک کند. واقعا نمی‌دانم در پاسخ به این سوال چه بگویم. از یک طرف زبان پدیده‌ای زنده است و اطلاعاتش باید در دست مردم باشد و از طرفی هزینه‌های زیادی برای چاپ فرهنگ‌ها صورت می‌گیرد که باید جبران شود. ناشران ما باید آنقدر خلاقیت داشته باشند تا بتوانند هزینه‌هایشان را جبران کنند. در هر صورت چاپ درست و به‌روز فرهنگ‌های لغت امر بسیار مهمی است که از سوی بعضی ناشران ما مورد بی‌مهری قرار گرفته است و به تبع آن مردم هم کمتر به این فرهنگ‌ها دسترسی پیدا می‌کنند.