سناریوهای احتمالی برای حل بحران لیبی

برای آگاهی بیشتر از روند تحولات در این کشور نفتخیز و مسلمان شمال آفریقا به گفت‌وگویی با دکتر محمد مهدی مظاهری، استاد دانشگاه و کارشناس مسائل خاورمیانه پرداختیم که می‌خوانید.

حدود 3 ماه از آغاز این بحران در لیبی می‌گذرد و همچنان جنگ در این کشور بین قذافی و مخالفان تداوم دارد. به نظر شما علل اصلی طولانی شدن بحران مذکور و پایداری قذافی در قدرت در چیست؟

بتازگی ورود هواپیمای بدون سرنشین و بمباران مقر فرماندهی و کاخ دیکتاتور لیبی، شرایط را تا حدودی برای نیروهای وفادار به معمر قذافی سخت‌تر کرده است.

از سوی دیگر پیوستن برخی مقامات دولتی و فرماندهان نظامی قذافی به مخالفان، تعادل قوا رابر هم زده و سقوط دیکتاتور را نزدیک‌تر می‌سازد، آنچه مشهود است در سطوح سیاست بین‌الملل و عرصه دیپلماتیک، غرب در راستای انزوای سیاسی دیپلماتیک قذافی گام بر می‌دارد و در این مسیر با تجهیز مخالفان قذافی امکان هرگونه مانور قدرت از طرفداران وی را سلب کرده است. علاوه بر این، در سطح رسانه‌های دنیا نیز اقدامات جنایتکارانه قذافی در بمباران شهرها و کشتار زنان و کودکان یک اجماع بین‌المللی را علیه دیکتاتور لیبی به وجود آورده است.

اتحادیه آفریقا در نشست مهم خویش در آدیس آبابا تلاش کرد با ابتکار عمل و ارائه پیشنهادات جدید مبنی بر کناره‌گیری مسالمت‌آمیز قذافی از قدرت، شرایط را برای آشتی ملی و حل بحران لیبی فراهم سازد. ولی با این وجود تداوم درگیری بین طرفین و بدقولی سرهنگ قذافی نسبت به کناره گیری از قدرت تمام مساعی این اتحادیه را با بن‌بست روبه‌رو ساخته است.

نقشه راهی که اتحادیه آفریقا برای حل بحران لیبی ارائه کرد بر 4 بخش عمده تمرکز یافته بود. توقف درگیری‌ها، ایجاد زمینه انتقال سریع کمک‌های بشردوستانه و اضطراری به مردم، تامین امنیت مهاجران خارجی و اجرای اصلاحات پس از جنگ با هدف تامین خواسته‌های مشروع مردم و دستیابی به نظام دموکراتیک در آن کشور. اما به نظر می‌رسد هیچ نوع گشایشی در حل و فصل موضوع با ارائه پیشنهاد اتحادیه آفریقا به وجود نیامده است.

اصولا در ارتباط با رویکرد روسیه در قبال لیبی 2 نکته اساسی قابل توجه است. یکی دیدگاه پوتین که مبنی بر وتوی قطعنامه 1973 و عدم همکاری با ناتوست و دیگری دیدگاه مدودف که مبنی بر لزوم هماهنگی با جامعه بین‌المللی و اجرای قطعنامه تحریمی‌علیه قذافی است. از نگاه بیشتر روس‌ها، تداوم حملات نظامی ‌ناتو علیه لیبی به خاطر منافع نفتی است.

در این مسیر باید گفت روسیه یکی از فروشندگان اصلی سلاح به لیبی بود و در دهه‌های گذشته این روابط در حوزه‌های اقتصادی و سیاسی و نظامی ‌همواره رو به گسترش بوده است. ترس از تسلط کامل غرب بر لیبی و تبدیل لیبی به متحد نزدیک غرب پس از سقوط معمر قذافی گزینه مطلوب روس‌ها نیست. در هر صورت سیاست روسیه در قبال تحولات لیبی بیشتر انفعالی و تکرار مجدد نگرش روس‌ها به بحث عراق در سال 1990 است.

به نظر می‌رسد به رغم تقویت جبهه مخالفان قذافی در داخل و خارج و نیز حضور پررنگ ناتو در اقدامات نظامی، هنوز سرنوشت قیام مردم لیبی با ابهاماتی روبه روست. سناریوی نخست برای لیبی اعزام نیروهای نظامی ‌ناتو و تقویت بیشتر استان بنفازی مرکز اصلی مخالفان و تسلط بر طرابلس زادگاه قذافی است. البته خصومت میان 2 استان اصلی در صورت قطعی شدن این سناریو می‌تواند پیامدهای منفی برای تمامیت ارضی لیبی داشته باشد و به تنش‌های قومی‌ دامن زند. سناریوی دوم تجزیه لیبی است یکی به رهبری طرابلس و دیگری بنفازی. البته این امر علاوه بر بی‌ثباتی داخلی می‌تواند همچنان در بی ثبات سازی منطقه نیز نقش‌آفرین باشد.

سناریوی سوم‌ این است که با تداوم تحریم‌های بین‌المللی و اقدامات یکپارچه مخالفان، دولت قذافی مشروعیت خویش را کاملا از دست بدهد و سرنوشت فرعون مصر برای این دیکتاتور تکرار شود. سناریویی که از سوی مراکز امنیتی و اطلاعاتی غرب نیز پیگیری می‌شود تا با تبعید دیکتاتور لیبی به کشور ثالث، شرایط را برای ایجاد یک دولت جدید فراهم کنند.

علی رمضانی ‌/‌ جام‌جم