وظیفه نویسنده معرفی امیدهای واقعی است

به خاطر اهمیتی که مغان در تاریخ و فرهنگ ایران و جهان داشته این عنوان را برای کتاب، مناسب دیدم. آنها سوگواری را ناپسند می‌دانستند مگر در فجایع بزرگ و عمومی. علاوه بر ادای دین به نیاکان، هدف دیگرم از انتخاب عنوان سوگ مغان این بود که درونمایه اثر در آن می‌گنجید. زیرا همان طور که گفتم در مغان تنها در موارد خاص و بحران‌های بزرگ «سوگ» را مجاز می‌دانستند. خوشبختانه مردم ما با تاریخ اجتماعی و فرهنگی کشور بیگانه نیستند و می‌دانند در قرن‌های گذشته چه بر سر پیشینیان گذشته است. به همین خاطر تصور کردم که انتخاب این عنوان می‌تواند مخاطب را با محتوای اثر آشنا کند و مردم با آن ارتباط برقرار خواهند کرد.

گمان می‌کنم مخاطب درمی‌یابد که رمان قرار است در حالت کلی چه به او بگوید. در این کتاب تلاش کرده‌ام تاریخ کرمان را بازسازی کنم. به قول استاد باستانی پاریزی، «هر کس که تاریخ کرمان را بشناسد تاریخ ایران را شناخته است.» راوی داستان قرار است در موقعیت‌های تراژیک این تاریخ، سوگواری مغان را ببیند.

بله درست است، قرار نیست تنها از بم بگوییم، بحث یک تراژدی بشری مطرح است. تجلی این تراژدی در محیطی است مثل کرمان که در آن در درجه اول طبیعت با مردم همراهی نمی‌کند. مردم حاشیه کویر همیشه با طبیعت بی‌رحم در جدال بوده‌اند. در نگاه دیگر تاریخ اساطیری این مردم است که سراسر آن را داستان‌های غم‌انگیز فرا گرفته است. اصلا یکی از دلایل نامگذاری شهر بم به خاطر دارزده شدن فرامرز صلح‌جو توسط بهمن در این ناحیه است. علاوه بر آن به خاطر آنچه در اثر حمله اردشیر بابکان، مغول‌ها و در نهایت آغا محمدخان قاجار بر مردم گذشته است می‌توان ادعا کرد تاریخ این ناحیه هم سراسر رنج و ناکامی است. به نظر من تاریخ و فرهنگ کرمان می‌تواند نمادی از سرنوشت بشر توام با ناکامی بشر در زمین باشد. بخصوص در قرن بیستم میلادی که این حوادث تراژیک در سراسر دنیا به اوج خود رسید.

شخصیت نخست همنام بنده است. این آدم خود من هستم. همیشه نویسنده بدون شک کمی از شخصیت خود را در هر کدام از کاراکتر‌های داستانش می‌گنجاند. نویسنده همواره در حال حدیث نفس گویی است و خودش را واگو می‌کند. او پرسش‌های اساسی‌اش را درباره هستی از زبان شخصیت‌های داستان بازگو می‌کند. به همین دلیل است که تراژدی‌پرداز‌های بزرگ در سراسر تاریخ افرادی بودند که در زندگی شخصی نیز نگاهشان به زندگی کاملا تراژیک و بدبین بوده است.

فکر نمی‌کنم پاسخ دادن به این پرسش درست باشد. به طور کلی هر کس که به فرهنگ مردم خود علاقه‌مند باشد در مواجهه با داستان‌ها و آداب و رسوم آنها با تاریخ تمدن کشور خود آشنا می‌شود. فرهنگی که در جامعه ما در جریان است، بقایای حکمت و هستی شناسی بسیار عمیقی است که باور نیاکان ما بوده است. این باورهای مینوی در گذر زمان وارد فرهنگ عمومی مردم شده‌اند. این به آن معنا نیست که این میوه فرهنگی و تمدنی امروز دیگر ارزشمند نباشد. اجرای این فرهنگ در داستان کار بسیار ارزشمند و سترگی است که خوشبختانه در سال‌های اخیر از طرف معدودی نویسندگان مورد توجه قرار گرفته است.

از زمان ارسطو تا روزگار حاضر به طنز در سطح نازلی از ادبیات نگاه شده است. این رویکرد درستی نیست. اگر به بزرگ‌ترین تراژدی‌ها از منظر تازه‌ای نگاه کنید، آنها را طنز می‌بینید. به عنوان مثال اگر داستان اودیپ را مورد بررسی قرار دهیم می‌بینیم که دشمنی خدایان با موجود ضعیف و حکیمی مانند اودیپ کاملا مضحک و بی‌دلیل است. در مقابل اگر به طنزی مانند «دن کیشوت» نگاه کنیم رگه‌های تراژدی را به وضوح در آن می‌بینیم. بنابراین بنده تفاوت چندانی میان طنز و تراژدی نمی‌بینم. مهم این است که نویسنده با خودش صادق باشد و بخواهد که به پاسخ پرسش‌های خود بپردازد. به قول حافظ که می‌گوید «کی شعر تر انگیزد، خاطر که حزین باشد» نویسنده واقعا نمی‌تواند وقتی خود درگیر تلخی‌های دنیاست، چیز خنده‌آوری بنویسد. البته عمران صلاحی در مصاحبه‌های رسمی خود گفته بود: «رگه‌های تراژدی در طنز علومی دیده می‌شود.» به نظرم هیچ هنرمندی را نباید در چارچوب خاصی قرار داد. نویسنده در دوره‌های مختلف ممکن است دنیا را از دید طنز یا جدی نگاه کند. عبید زاکانی و حافظ در دوره سختی از تاریخ ایران زندگی می‌کرده‌اند. عبید روان‌شناسی اجتماعی بسیار قوی داشت به همین دلیل رویکرد او به مسائل اجتماعی طنز بود. نگاه حافظ به همان برهه تاریخی نگاهی تراژیک بود، اما در عین حال هم در آثار حافظ طنز دیده می‌شود و هم در آثار عبید اشعار جدی.

این به پرداخت نویسنده مربوط است که چطور بتواند داستانش را باورپذیر کند. اگر این باورپذیری و اعتماد میان مخاطب و نویسنده ایجاد شود، اصلا دیگر مهم نیست که شخصیت مارگیر باشد یا یک اسطوره. ببینید امروزه ما خدایان متعدد را نمی‌پرستیم. همچنین جنگ‌هایی با اسب و شمشیر و گرز معنایی ندارد. ولی پرداخت اودیسه یا شاهنامه به گونه‌ای است که مخاطب در هیچ زمانی مشکلی با باور آن پیدا نمی‌کند. بنابراین مهم نیست که شخصیت واقعی باشد یا حتی در طول داستان تغییر هویت بدهد. پیش از همه اینها مهم پرداخت و تم اصلی داستان است. اگر مخاطب آن را به عنوان واقعیت داستان پذیرفت باقی مسائل حل می‌شود.

هر دوی آنها. من واقعا مدتی ساکن نظام‌آباد بودم. مقایسه دو سبک مختلف زندگی برایم جالب بود. از یک سو زندگی آمیخته با طبیعت وجود دارد و از یک سو فضای شهری که در بدترین شرایط خود مورد استفاده قرار می‌گیرد. ساختمان‌های کوچک درهم تنیده شده و کثیف و تنگ و شلوغ. تضاد بین این دو فضا را در مبحث اساطیری داستان مورد استفاده قرار دادم. البته این به این معنا نیست که نظام‌آباد را منشأ شر بدانم ولی این محله برای من دروازه عبور به جهانی طبیعی‌تر بود.

نویسندگی کار دشواری است. یک نویسنده باید از تمام علوم زمان خود سر رشته داشته باشد. یکی از بزرگ‌ترین مشکلات ادبیات معاصر ما این است که نویسندگان کارشان را بسیار سهل می‌گیرند. همان طور که قبلا هم گفتم نویسنده همیشه در حال نوشتن از خود است. این «خود» گاهی آنقدر محدود می‌شود که حتی با خالق اثر نیز نمی‌تواند ارتباط برقرار کند، اما گاهی به مرور و در طی اثر گسترده شده و با مردم و فرهنگ اجتماعی یکی می‌شود. در واقع خود پرداخته شده توسط یک نویسنده زبان حال مردم است و باید تلاش کند سخنگوی صادقی باشد. این مهم تنها از راه شناخت واقعی انسان‌های اطراف ممکن می‌شود. خوب است نویسندگان جوان بارها خطابه ویلیام فاکنر در مراسم نوبل را بخوانند. آنجا که می‌گوید: «نویسندگان ما از امید‌هایی می‌گویند که چیزی برنمی‌انگیزد. از رنج‌هایی که رنج نیست. از شهوت می‌گویند نه از عشق.» این حرف یک حرف کاملا شرقی است. نویسنده باید یک روان‌شناس و حتی جامعه‌شناس باشد تا بتواند واقعیت جامعه‌اش را بشناسد. در واقع با خود واقعی خودش و همچنین جامعه‌اش را بشناسد.

هر هنرمندی به واسطه این که با انسان طرف است، در اثرش احساس رسالت می‌کند. آتش مقدس زیستن هدفمند را باید روشن نگه داشت. این نوعی وظیفه هنری است. هر نسلی باید هیمه‌ای بر این آتش بگذارد تا آتش جاودان شود. درک شخصی من این است که اصلی‌ترین وظیفه هر هنرمند این است که امیدهای واقعی و هدفمند را به مردم معرفی کند.

ببینید سوگ مغان به تعریف تاریخ می‌پردازد. ما ملتی هستیم که طی قرن‌ها مورد تجاوز اقوام وحشی و متمدن زیادی قرار گرفته‌ایم. حتی حاکمان محلی با ادعای ضل‌اللهی مصائب زیادی را بر سر مردم آورده‌اند. کار حماسی مردم ما این بود که همیشه از این بی‌مهری تاریخ و طبیعت سربلند بیرون آمده‌اند. این حقیقت تاریخ است و حتی اگر تراژیک باشد باید بیان شود. البته من به جد معتقدم پس از انقلاب سال 57 دوره تازه‌ای در تاریخ ایران آغاز شده است.