سالی که یک روز کش می‌آید

کبیسه به معنی بزرگ است و به همین علت به سالی که تعداد روزهای آن یک روز از سال عادی بیشتر باشد، سال کبیسه می‌گویند. در گذشته طول سال شمسی حقیقی 365 روز و 6 ساعت یعنی 25‌/‌365 شبانه‌روز محاسبه می‌شد. اما از آنجا که طول متوسط سال شمسی حقیقی 24219‌/‌365 شبانه‌روز است، بین محاسبات تقویمی و سال خورشیدی حقیقی اختلاف اندکی معادل 00781‌/‌0 شبانه‌روز به وجود خواهد آمد که اگرچه بسیار اندک است، اما این تعداد خطا در مدت زمان‌های طولانی قابل توجه خواهد بود.

در تقویم جلالی که از آن به عنوان شاهکار بزرگ ایرانیان نام برده می‌شود، از دوره‌های 128 ساله برای تعیین سال‌های کبیسه استفاده می‌شود؛ چرا که حاصل‌ضرب این عدد در مقدار اختلاف بین محاسبات تقویمی و سال خورشیدی حقیقی نزدیک به یک شبانه‌روز کامل خواهد بود. بنابراین اگر در محاسبات تقویمی سال را برابر 365 شبانه روز در نظر بگیریم و هر 4 سال یک بار، یک روز به تعداد روزهای سال اضافه کنیم در هر دوره 128 ساله باید یک روز از طول یکی از سال‌های کبیسه کم کنیم تا سال تقویمی به طور متوسط با سال خورشیدی حقیقی برابر باشد. به همین علت پس از این که 6 یا 7 بار کبیسه 4 ساله در نظر گرفته شد، یک بار کبیسه 5 ساله خواهیم داشت و باید این نکته را نیز خاطرنشان کرد که تقویم خورشیدی تنها تقویمی است که علاوه بر کبیسه‌های 4 ساله، کبیسه‌های 5 ساله هم دارد. جالب است بدانیم که برای تشخیص کبیسه بودن سال‌ها، می‌توان از یک رابطه ریاضی استفاده کرد. بر این اساس باید سال خورشیدی را به عدد 33 تقسیم کنیم. اگر باقیمانده تقسیم یکی از اعداد 1، 5، 9، 13، 17، 22، 26 یا 30 باشد، آن سال به عنوان سال کبیسه در نظر گرفته می‌شود. اما برای این که بتوانیم تشخیص دهیم که یک سال میلادی کبیسه است یا نه، باید یکی از این دو شرط را داشته باشد، یعنی یا باید بر 4 بخش‌پذیر باشد و بر 100 بخش‌پذیر نباشد یا این که بر 400 بخش‌پذیر باشد. در صورتی که سال مورد نظر میلادی یکی از این دو شرط را داشته باشد، آن سال به عنوان سال کبیسه انتخاب می‌شود.

مریم وکیلی