کتابخانه ای‌که در‌تپه‌ها‌ گم است

از خروجی متروی حقانی خارج می‌شوم. از همان دور سقف قرمز رنگی را می‌بینم که محل توقف خودروهای عمومی مسیر کتابخانه ملی است. یک دستگاه ون منتظر است تا مراجعان کتابخانه را سوار کند. تمام فضای پارکینگ را با حصار و نرده پوشانده‌اند و من بعد از طی کردن یک مسیر انحرافی کاملا بیهوده، آن را از دست می‌دهم و خودروی ون در مقابل چشمانم حرکت می‌کند. می‌ترسم از اینکه نکند باید مدتی طولانی بنشینم تا سرویس بعدی از راه برسد که برخلاف انتظار تنها 3 دقیقه طول می‌کشد. در این مسیر 2 خودرو رفت و‌ آمد می‌کنند و برای این راه کوتاه، 250 تومان می‌گیرند.یادم می‌آید سال 86، کتابخانه ملی مینی‌بوس‌هایی رایگان برای طی این مسافت در خدمت مراجعان قرار داده بود. از راننده دلیل این قیمت بالای کرایه را می‌پرسم. او شاکی است و می‌گوید: ما تنها ماهی 700 هزار تومان به نگهبانی می‌پردازیم و هیچ کمکی از کتابخانه ملی دریافت نمی‌کنیم.

وظیفه شهرداری یا کتابخانه ملی

وقتی به کتابخانه می‌رسم و نزد یکی از مسوولان گلایه می‌کنم، او پاسخ می‌دهد: مسوولیت حمل و نقل با شهرداری است و به ما هیچ ارتباطی ندارد. ما فقط مسوول محیط داخلی کتابخانه هستیم.

به سامانه اینترنتی شهرداری پیامی می‌فرستم که چرا کرایه این مسیر کوتاه باید 250 تومان باشد. با من تماس می‌گیرند و در پیگیری‌های بعدی می‌گویند: شهرداری در آن خط ماشین مسافربری ندارد. راست می‌گویند، این ون‌ها هیچ آرمی ندارند.

همان روز دختری فارغ‌التحصیل رشته حقوق را می‌بینم که در اولین روز مراجعه‌اش به کتابخانه از من راهنمایی می‌خواهد و با اشاره به این‌که کتابخانه ملی در تپه های عباس آباد گم شده است ، در نهایت می‌گوید: با این کرایه زیاد از ایستگاه متروی حقانی تا اینجا و موقعیت مکانی نامناسب، دیگر قید آمدن به کتابخانه ملی را می‌زنم.

اگرچه هزینه روزانه 500 تومان برای 6 دقیقه سوار شدن به ون در مسیر رفت و برگشت به کتابخانه شاید زیاد جلوه نکند، اما برای کسانی که روی پایان‌نامه کار می‌کنند و چند ماه هر روز این راه را طی می‌کنند، در پایان پول هنگفتی می‌شود.

هفت‌خوان به امانت گرفتن کتاب

نخستین شرط استفاده از این مجموعه فرهنگی، شناخت درست بخش‌های گوناگون آن است. ابتدا به سراغ کتابخانه عمومی می‌روم که هم سالن مطالعه‌ای دارد که مراجعه‌کنندگان می‌توانند چند کتاب و جزوه با خود به داخل ببرند و هم کتاب امانت می‌دهد. ساعت کار قسمت امانت دادن کتاب از 45‌/‌8 صبح تا 15 است که با توجه به ساعات کار ادارات در تهران، گروه زیادی از کارمندان به هیچ وجه امکان استفاده از خدمات این بخش را ندارند. بدتر از آن کتابخانه عمومی روزهای پنجشنبه و ایام تعطیل نیز خدماتی ارائه نمی‌دهد و این در حالی است که مثلا کتابخانه حسینیه ارشاد روزهای شنبه تا چهارشنبه از ساعت 8 تا 19و روزهای پنجشنبه از 8 تا 30‌/‌11 کتاب به امانت می‌دهد.

وقتی هم کتاب‌های جدید را در سامانه «رسا»ی این بخش جستجو می‌کنم، بعضی هستند و برخی نه. از مسوول بخش علت را می‌پرسم که او می‌گوید: هر ناشری برای چاپ کتاب هنگام دریافت فیپا متعهد می‌شود تا 2 نسخه از آن را به کتابخانه ملی بدهد. این 2 نسخه در کتابخانه تخصصی که کتاب را تنها برای بخش مطالعه سالنی به امانت می‌دهد، قرار می‌گیرد. اگر تیراژ کتاب بالا باشد ناشر 3 نسخه می‌دهد که نسخه سوم به اینجا می‌آید. مدت زمان فهرست‌نویسی کتاب هم مهم است. گاهی یک کتاب بعد از چند هفته در فهرست کتاب‌های قابل امانت قرار می‌گیرد گاهی بعد از 5 یا 6 ماه. همه چیز شانسی است!

تالارهای تخصصی در رشته‌های مختلف، کتاب را تنها برای مطالعه سالنی به اعضا امانت می‌دهند. اعضا هر بار می‌توانند از طریق کامپیوترهای سالن ورودی 2 کتاب را برای تایید به سیستم کتابداران ارسال کنند. یکی از مراجعان درباره مشکلات این سامانه می‌گوید: من همیشه بعد از اتمام کار اداری‌ام به کتابخانه ملی می‌رسم، که همیشه با سامانه کتابدهی این بخش مشکل دارم.

او یک تجربه این چنینی خود را توضیح می‌دهد: مثلا یک بار 2 کتاب را برای تایید فرستادم که ارسال هر کدام از آنها بین 20 تا 30 دقیقه و گاهی بیشتر طول می‌کشد. بعد از نیم‌ساعت گفتند یکی از کتاب‌ها بسیار قدیمی بوده و امکان ارائه‌اش به شما نیست و کتاب دوم برای رده سنی نوجوانان است. اشتباه از فهرست‌نویس کتاب بوده که ثبت نکرده کتاب برای نوجوانان است. پس دوباره به مکان استقرار سامانه‌ها برگشتم و 2 کتاب دیگر انتخاب کردم. بعد از 30 دقیقه گفتند یکی از آنها در قفسه وجود ندارد و دیگری برای کار من مناسب نیست. خلاصه این جریان 2 ساعت کامل وقت مرا گرفت و آن روز نتوانستم حتی کتاب‌ها را ورق بزنم.

دانشجوی دختری هم در اعتراض به شلوغی سامانه‌های کامپیوتری برای امانت گرفتن کتاب می‌گوید: یک بار در همین ارتباط به مسوول بخش اعتراض کردم که او در پاسخ گفت: شما اگر محقق هستید باید بدانید که برای پژوهش باید وقت تلف کنید و چندین بار بر جمله وقت تلف کردن برای تحقیق تاکید می‌کرد. این نشان می‌دهد که مسوول داخلی اینجا حتی ذره‌ای با کار تحقیقی آشنا نیست.

وی یادآور می‌شود:‌دستگاه بزرگ اسکن و خدمات کپی در این بخش کمک زیادی به روان شدن فعالیت مراجعه‌کنندگان می‌کند که البته همه چیز پولی است. کپی یک رو همانند قیمت مغازه‌های داخل شهر صفحه‌ای 50 تومان است، در حالی که این قیمت در مراکز فرهنگی و دانشگاهی بسیار کمتر است. این در حالی است که حجم کپی و اسکن مراجعان هم بسیار بالاست و هزینه زیادی را به آنان تحمیل می‌کند. مگر اینجا برای ارائه خدمات و تسهیل علم آموزی و کسب دانش بنا نشده است و مگر این مرکز دولتی نیست؟

در محوطه بیرونی می‌ایستم تا هوایی تازه کنم. هر چه چشم می‌اندازم محقق معروفی را نمی‌بینم. این حرف امروز یا دیروز یا یک هفته یا یک ماه پیش یا... نیست، شاید در این چند سال تنها یک یا 2 پژوهشگر معتبر و معروف را در اینجا دیده‌ام. درست برخلاف این جا،اگر به طور اتفاقی هم به کتابخانه مجلس (در میدان بهارستان) سر بزنید، حتما چند چهره سرشناس را می‌بینید. ولی در کتابخانه ملی اکثر مراجعان یا برای آمادگی کنکور ارشد و دکتری یا برای آزمون‌های ویژه علمی و زبان یا برای تهیه پایان نامه‌هایشان به اینجا آمده اند.

مهم‌ترین اتفاقی که امسال رخ داد، برقراری حق عضویت برای دریافت کارت کتابخانه ملی با هزینه سالانه 10 هزار تومان بود؛ در حالی که قبلا ثبت‌نام و عضویت هیچ هزینه‌ای نداشت. در یک حرکت عجیب، کارت تمام اعضا باطل شد و بعد از آن مراجعان تنها با پرداخت پول می‌توانستند داخل شوند.

در حال حاضر با گذاشتن موانع و ایجاد راه‌های ورودی تنگ و باریک، تنها با همان کارت عضویت است که مراجعان می‌توانند خودشان را به کتابخانه برسانند. این در حالی است که کتابخانه مجلس شورای اسلامی بدون هیچ حق عضویتی و تنها با مشاهده کارت ملی یا دانشجویی خدمات رایگان خود را ارائه می‌دهد. کتابخانه‌های ملک، استاد مینوی و... هم‌چنین وضعیتی دارند و حالا باید پرسید چرا مهم‌ترین مرکز فرهنگی در این زمینه در کشور دیگر خدمات رایگان ارائه نمی‌دهد.

بعد از برشمردن کاستی‌های کتابخانه ملی، دور از انصاف است اگر به ویژگی‌های مثبت آن اشاره نکنیم. کتابخانه ملی فضایی بسیار آرام، ساکت، مرتب، تمیز، معماری زیبا و کارمندان و کتابداران خوش اخلاق دارد. باز بودن همیشگی کتابخانه مگر تنها در 3 روز از سال - روز اول نوروز، روز عاشورا و شهادت امام علی(ع)‌- ارائه خدمات اینترنتی وایرلس با ظرفیت محدود برای دارندگان لپ‌تاپ در سالن‌های تخصصی و... از مواردی است که حضور در این فضا را دلنشین می‌کند.