خط آمریکایی با رفتن حسنی مبارک شکست خورد

انتظار 30 ساله مردم مصر به پایان رسید، رئیس‌جمهور 82 ساله مصر در هجدهمین روز از اعتراضات مردم این کشور مجبور شد تا از پست ریاست جمهوری کناره‌گیری کند. حالا دیگر چگونگی ادامه تحولات در مصر راهی است که باید مردم این کشور بپیمایند. میرمسعود حسینیان، کارشناس مسائل سیاسی و معاون سابق دفتر نمایندگی ایران در مصر در مصاحبه با «جام‌جم» بر این اعتقاد است که با رفتن مبارک، تمام کشورهای دیگر منطقه مانند یک دومینو از این حرکت تبعیت خواهند کرد و کشورهای غربی به دنبال این هستند که تحولات مصر را به نفع خودشان مدیریت کنند. وی می‌گوید: قدم اول رفتن مبارک است و باید دید این تحول چگونه مدیریت می‌شود.

ریشه تحولات مصر کجاست؟

برای این‌که به این سوال جواب بدهم، باید یک شناخت نسبی از جامعه مصر داشته باشیم. مصر به عنوان یکی از بزرگ‌ترین کشورهای عربی در شمال آفریقا و خاورمیانه قرار دارد. بیش از یک میلیون مترمربع مساحت و نزدیک به 80 میلیون نفر جمعیت دارد. تقریبا 96 درصد از خاک مصر را صحرا تشکیل می‌دهد و تنها 4 درصد مسکونی است، به همین دلیل در شهرهای مسکونی آن تراکم جمعیت شدید است و 70 میلیون نفر از جمعیت مصر در این 4 درصد جمع شده‌اند. مثلا حدود 10 تا 12 میلیون جمعیت ساکن در قاهره داریم و قاهره عظما یا قاهره بزرگ که شامل قاهره قلیوبیه و جیزه که اهرام سه‌گانه و اکثر مراکز سیاحتی و زیارتی این شهر در آن واقع شده، تقریبا حدود 16 میلیون نفر جمعیت در روز دارند. همچنین در کنار صحرا بودن این شهر‌ها باعث می‌شود که آلودگی هوا و گرد و خاک در قاهره بسیار زیاد باشد که این آلودگی در ترکیب با رطوبت رود نیل بشدت هوا را آلوده کرده است. پیش‌بینی‌های آماری نشان می‌دهد که در سال 2050 جمعیت مصر به 117 میلیون نفر می‌رسد و مصر جزو یکی از 15 کشور پرجمعیت دنیا محسوب می‌شود. 90 الی 95 درصد مردم این کشور مسلمان شافعی و بین 5 تا 10 درصد مسیحی قبطی هستند. نظام مصر تا حدود 60 سال گذشته نظام پادشاهی بود و در انقلاب سال 1952 مصر که به عنوان انقلاب افسران آزاد معروف است با کودتای یک گروه از افسران نظام جمهوری در این کشور روی کار می‌آید. محمد نجیب، اولین رئیس‌جمهور مصر و بعد از آن عبدالناصر روی کار می‌آید، بعد از فوت عبدالناصر، سادات به ریاست‌جمهوری می‌رسد که با ترور سادات، مبارک جانشین وی می‌شود. مصر از نظر تاریخی کشوری بسیار قدیمی است که حدود 5000 سال سابقه تاریخی و تمدنی دارد. از نظر اجتماعی متاسفانه بسیاری از مردم مصر فقیر هستند، طبق آمار بالای 40 تا 50 درصد مردم مصر در فقر شدید و حداکثر با درآمد روزی 2 دلار زندگی می‌کنند و اگر این مقدار را در کنار آماری که از ثروت خانوادگی و عظیم مبارک که حدود 40 تا 70 میلیارد دلار اعلام شده، بگذاریم می‌توانیم متوجه یکی از دلایل نارضایتی مصریان شویم. افراد بسیاری در مصر به دلیل کمبود شدید مسکن در مقبره قبرستان‌ها زندگی می‌کنند. تنها در قاهر ه نزدیک به 2 تا 3 میلیون نفر حداقل 2 نسل در قبرستان‌ها ساکن هستند که این نشان‌دهنده فقر شدید مردم مصر است. اگرچه کشور مصر از نظر رسانه‌ها و مطبوعات در میان کشورهای عربی آزادی بیشتری دارد و نشریاتی چون الاهرام در این کشور منتشر و شخصیت‌های بزرگی در تاریخ معاصر این کشور دیده می‌شود؛ ولی این رشد با توجه به تجربیات شخصی من در بین 5 تا 10 درصد مردم این کشور دیده می‌شود و بقیه مردم در فقر فرهنگی قرار دارند. منابع درآمدی در مصر متعدد است. یکی از مهم‌ترین منابع درآمدی مصر توریسم است که بالای 5/3 میلیارد دلار درآمد برای مصر ایجاد می‌کند. همچنین منبع دیگر درآمدی در مصر، دریافت عوارض از عبور کشتی‌ها در کانال سوئز است که در سال حدود 5/4 میلیارد دلار عاید مردم مصر می‌کند. این کانال که سابقه تمدنی آن به روابط ایران و مصر می‌رسد و گفته می‌شود توسط داریوش، شاه ایران برای آنان ایجاد شده است، 200 متر طول دارد و بین دریای سرخ و دریای مدیترانه قرار گرفته که در جابه‌جایی انرژی و کالا نقش مهمی ایفا می‌کند. حضور کارگران و مهندسان مصری در کشورهای حوزه خلیج‌فارس از جمله دیگر منابع درآمدی مصر به شمار می‌رود. همچنین صادرات میوه و مرکبات، نفت و گاز این کشور قابل توجه است.

اما درباره این‌که چه اتفاقی افتاده که اکنون ما شاهد این تحولات در مصر هستیم، باید بگویم که در کشور مصر حاکمیت و مردم در یک خط قرار ندارند. یکی از مسائل مهم مطرح در جریان مصر رابطه این کشور با رژیم صهیونیستی است که حدود 30 تا 35 سال در جریان است. ما در مصر شاهد تنفر و انزجار مردم از این رابطه هستیم، حتی سفارت رژیم صهیونیستی از ترس مردم در طبقه چهارم یک ساختمان قرار دارد تا مبادا عملیات استشهادی در آن صورت گیرد. همچنین خیابانی که سفارت رژیم صهیونیستی در آن قرار دارد، از سوی شورای شهر قاهره به نام محمد الدوره شهیدی که توسط نیروهای صهیونیست به شهادت رسیده، نامگذاری شده است. این امر نشانه روحیه ضدصهیونیستی است که در میان مردم مصر بشدت جریان دارد و باعث ایجاد اختلاف با حکومت مبارک شده است، مردم به علت رابطه با رژیم صهیونیستی احساس ضعف و ذلت می‌کنند. غزه با مصر مرز مشترک دارد و این امکان وجود داشت که مصری‌ها کمک‌های فراوانی را به مردم غزه داشته باشند؛ اما حکومت مصر مرز رفح را بست. در موارد بسیاری حکومت مبارک سپر بلای اسرائیل شده است که یکی از آنها صادرات گاز به اسرائیل است. 40 درصد از گاز مورد نیاز رژیم اشغالگر قدس را مصر تامین می‌کند و این گاز را به قیمتی پایین‌تر از قیمت جهانی می‌فروشد.

مردم مصر اگرچه اسما از حکومت عثمانی استقلال پیدا کرده‌اند؛ اما در حال حاضر وابستگی شدیدی به آمریکا و غرب دارند. مردم این وابستگی به غرب را درک می‌کنند.

حکومت مبارک برای مقابله با مردم و حفظ امنیت خود از نیروی امنیتی و پلیسی استفاده می‌کند. حدود 30 سال است که بعد از ترور سادات در مصر، حالت فوق‌العاده برقرار است. این به آن معناست که دادگاه‌ها خود می‌توانند افراد را دستگیر کنند و بدون محاکمه در هر مدتی در زندان‌ها نگهداری کنند.

ماجرای تونس و شهادت آن جوان تونسی، جرقه‌ای بود که آتش را در مصر روشن کند. حاکمان بسیاری از این کشورها فکر نمی‌کردند که جایگاه آنان در معرض خطر باشد؛ اما انقلاب تونس روشن کرد که می‌شود در مقابل این حاکمان از جمله مبارک ایستاد و سران این کشورها نیز فهمیدند که مردم بیدار شده‌اند.

آیا با خروج مبارک، عمر سلیمان این ظرفیت را دارد که به عنوان جانشین وی و رئیس‌جمهور مطرح شود یا خیر؟

شما می‌دانید که عمر سلیمان از زمان پیمان کمپ دیوید به بعد رئیس سازمان امنیت مصر و از نظر مردم این کشور منفورتر از مبارک است. وی کارنامه درخشانی در همکاری با اسرائیل دارد و در تمام ماجراهایی که در مصر پیش آمده است، به طور مستقیم یا غیرمستقیم نقش داشته اشت و اگر او جایگزین مبارک شود برای اسرائیلی‌ها، فرصت خوبی خواهد بود. این امکان وجود ندارد که مردم وی را به عنوان رئیس‌جمهور انتخاب کنند؛ اما در حال حاضر با توجه به اهمیت مصر در صحنه خاورمیانه، آمریکا و دولت‌های غربی جمع شده‌اند تا این ماجرا را کنترل کنند. با رفتن مبارک تمام کشورهای دیگر منطقه مانند یک دومینو از این حرکت تبعیت خواهند کرد و کشورهای غربی به دنبال این هستند که تحولات مصر را به نفع خودشان مدیریت کنند. کشورهای غربی می‌خواهند مردم مصر را به عمر سلیمان راضی کنند؛ اما چنین پذیرشی در مردم مصر بعید به نظر می‌رسد. اصلاحات و رفرم‌هایی که عمر سلیمان انجام داد، در راستای برنامه جایگزینی حسنی مبارک صورت گرفت. تعویض قانون اساسی مصر یکی از این اصلاحات بود. 30 سال بود که قانون اساسی مصر تغییر نکرده بود. در این قانون بندهایی در رابطه با رئیس‌جمهور آمده است که می‌گوید رئیس‌جمهور باید مصری و از حزب حاکم باشد. مدت ریاست جمهوری مصر 6 سال است که این دوره قابل تمدید است و این یکی از دلایلی بود که مبارک مرتب دوره ریاست جمهوری خودش را تمدید می‌کرد. همچنین باید یک‌سوم اعضای مجلس مصر، ریاست جمهوری وی را تایید کنند تا به مردم معرفی شود. در زمان مبارک به دلیل این‌که همه اعضای مجلس شورای مصر از حزب حاکم بودند، در حقیقت انتخابات ریاست جمهوری تنها به رای آری یا نه محدود می‌شد؛ یعنی این‌که مبارک رئیس‌جمهور باشد یا نه، شخص دیگری برای ریاست جمهوری مطرح نبود؛ اما با شروع اصلاحات، برای مبارک که 30 سال معاون نداشت، معاون تعیین شد و کمیته‌هایی برای تعویض قانون اساسی، بررسی مطالبات مردمی، بررسی علل خشونت‌ها و افزایش 15 درصدی درآمد تشکیل شد. این اقدامات رفرمیستی برای این صورت ‌گرفت که فضا مقداری سبک شود و غرب بتواند شخص مورد نظر خود را جایگزین کند و کسی انتخاب شود که بتواند سیاست‌های مبارک و دیکته شده از طرف غرب یعنی تابعیت از آمریکا و حمایت از رژیم صهیونیستی را برای مصر ادامه دهد. این داستان در تونس هم در حال اجراست؛ یعنی زین‌العابدین بن‌علی، رئیس‌جمهور تونس برکنار شد و حالا همان نخست‌وزیر او نخست‌وزیر زمان انقلاب شده است. در مصر هم چنین برنامه‌ای را در سر دارند و مدیریت به این سمت پیش می‌رود.

با خروج مبارک از صحنه سیاست مصر، چه تغییری در منطقه و جایگاه ایران در خاورمیانه پیدا می‌شود؟

از منظر غرب، 2 جبهه در منطقه وجود دارد که جبهه اعتدال و جبهه تندرو است. جبهه اعتدال شامل کشورهایی چون اردن، مصر، عربستان و جبهه تندرو از کشورهایی چون ایران، سوریه، حماس و حزب‌الله لبنان تشکیل می‌شود. در حقیقت در منطقه خط آمریکایی و ضدآمریکایی داریم. با رفتن مبارک، خط آمریکایی شکست ‌خورد و این امر حتی اگر عمر سلیمان بیاید که نمی‌آید، اتفاق می‌افتد. نفس برکنار شدن مبارک از ریاست جمهوری مصر و این‌که مردم مصر که از زمان فرعون برده بودند و ملتی انقلابی بشمار نمی‌رفتند، حالا علیه مبارک و سیاست‌های وی اقدام و حرکت کردند، شکست بزرگی برای غرب بشمار می‌رود. شما مشاهده کنید همزمان با تحولات مصر، در اردن سریع نخست‌وزیر را عوض می‌کنند و در الجزایر قانونی که 19 سال حکومت نظامی برقرار بود را لغو می‌کنند. در یمن علی عبدالله صالح، رئیس‌جمهور این کشور اعلام می‌کند در دوره آتی نامزد ریاست جمهوری نمی‌شود. بسیاری از کشورهای عربی از جمله عربستان، اصلاحات داخلی از جمله اعطای آزادی بیشتر به زنان و شفاف‌سازی عملکرد‌های سیاسی را آغاز می‌کنند. اینها تماما تاثیراتی است که از انقلاب تونس و قیام مردم مصر بر این کشورها وارد شده و اگر این اتفاقات روی دهد، نقش ایران نه به عنوان نقش یک کشور بلکه به عنوان یک اندیشه و تفکر که باید در برابر استبداد و استکبار ایستاد، پررنگ می‌شود و خط ضدآمریکایی و مقابله با استکبار و استبداد که ایران نیز در آن تعریف شده است، پیشرفت خواهد کرد.

با رفتن مبارک و برگزاری انتخابات در ماه سپتامبر، آیا می‌توانیم شاهد تغییر در روابط ایران و مصر باشیم؟

باید ببینیم که شرایط در چه مسیری پیش می‌رود. اگر به سمت مثبت پیش برود و تحولات در جهت مطلوب ما باشد، مسلما در روابط شاهد ارتقا خواهیم بود. در این صورت روابط سیاسی مستحکم‌تر خواهد شد. در حال حاضر روابط سیاسی ما با مصر در حد دفتر حافظ منافع است کمترین روابطی است که از نظر سیاسی بعد از قطع رابطه می‌توان داشت. شرایط فعلی مصر چندمجهولی و مبهم است، باید منتظر گذر زمان و نتایج تحولات بود.

ما برای رسیدن به نتایج تحولات نباید زیاد عجله کنیم. انقلاب تونس بسرعت و در طول 28 روز روی داد؛ اما در مصر با توجه به اهمیت این کشور و بیداری مردم از یک سو و حرکت غرب و تلاش آن در مصر از سوی دیگر نباید توقع داشت که تحولات بسرعت صورت پذیرد.

روی کارآمدن گروه اخوان‌المسلمین به عنوان تاثیرگذارترین گروه اسلامی در مصر چه تاثیری در سطح روابط ایران و مصر خواهد داشت؟ در صورتی که البرادعی یا عمرو موسی روی کار بیایند، این تغییر در چه جهتی خواهد بود؟

موضوع اخوان‌المسلمین قابل بررسی است؛ اما مشکل بزرگی که در مصر وجود دارد، عدم رهبری واحد است. دیدیم که در انقلاب اسلامی ایران، حضرت امام رهبری انقلاب را به عهده گرفت. اخوان‌المسلمین تجربه بالای 90 سال دارد؛ اما نیروی جوان و فعالی ندارد، ضمن این‌که سیاست اخوان المسلیمن تاکنون سیاست‌های محافظه‌کارانه بوده است، یعنی در چارچوب نظام مبارزه می‌کردند و سیستم فکری و انقلابی براندازنده نداشتند. آنها روز اول می‌گفتند که با عمر سلیمان مذاکره نمی‌کنند؛ ولی در شرایطی که پیش آمد، رفتند و مذاکره کردند و توجیه کردند که این مذاکره برای ابلاغ سیاست‌ها و خواست‌های مردم به طرف مقابل بود. بنابراین باید شرایط را دید که آنها چگونه عمل می‌کنند.

کتایون مافی / گروه سیاسی