هنر عاشورایی تکرار نمی‌خواهد

به دنبال مفاهیم نو

پریساد شاد، هنرمند نقاش و عضو هیات علمی دانشگاه الزهرا(س)‌ نیز از این دسته است. او در این باره معتقد است که در نقاشی‌های عاشورایی، تکنیک و محتوای یکسانی به چشم می‌خورد که باعث شباهت در آثار و روش خلق آنها می‌شود.

او که اکنون نمایشگاهی از آثار عاشورایی خود را در نگارخانه شاهد تهران به روی دیوار برده معتقد است، در نقاشی‌های عاشورایی که در سال‌های اخیر خلق می‌شوند متاسفانه نشانه‌ها و تصاویر بار یکسانی به مخاطب می‌دهد. او پیشنهاد می‌دهد: هنرمند می‌تواند در اثر خود مخاطب را درگیر مفاهیم نوینی از مفهوم عاشورا کند که برای وی حکم تکرار نداشته باشد.

این استاد هنر دانشگاه ادامه می‌دهد: اگرچه عاشورا یک مضمون است اما بار محتوایی آن می‌تواند در آثار هنری متفاوت باشد. هنرمند باید درک کند که ضرورت جامعه برای شکل دادن به یک اثر چگونه است و براساس آنچه مخاطب می‌خواهد به خلق اثر خویش بپردازد.

این هنرمند تاکید می‌کند بدون تاویل جدید از مفهوم عاشورا می‌توان آثار نوینی از این مفهوم بزرگ برای ارتباط بیشتر دوستداران عاشورا و عاشوراییان به وجود آورد تا آثار تکراری و کلیشه‌ای به نظر نیایند.

شاد، عضو انجمن پژوهشی، هنری «بهار» است که متشکل از 7 نفر از اساتید هیات علمی و مدرسان دانشکده هنر دانشگاه الزهرا(س) است.

این گروه فعالیت هنری خود را از سال 1383 با برگزاری اولین نمایشگاه گروهی نقاشی «واقعه کربلا» آغاز کرد و طی این 7 سال تاکنون برگزاری 17 نمایشگاه با مضامین «عاشورایی و آزاد» را در کارنامه فعالیت‌های هنری خود دارد. آنها هدف از برگزاری این نمایشگاه را تصویر کردن عینیت رخداد عاشورا نمی‌دانند و معتقدند که در آثار عاشورایی خود نمی‌خواهند تاریخ‌پردازی، واقع‌نگاری یا داستان‌پردازی و نقالی از این واقعه داشته باشند.

رسول اولیازاده، عکاسی است که سال‌هاست به ثبت عزاداری‌های مردم در ایام سوگواری محرم می‌پردازد. او که اکنون ریاست خانه عکاسان ایران را به عهده دارد هر سال نمایشگاهی از آثار برگزیده عکاسی عاشورایی را در آن مرکز برگزار می‌کند.

اولیازاده درباره هنر عاشورایی و تلاش برای مانایی این هنر می‌گوید: هنر عاشورایی به زمان یا مکان خاص بستگی ندارد و این هنر در همه روزهای سال باید ماوای ذهن جستجوگر و روحیات لطیف مردم باشد.

این عکاس در عین حال معتقد است آثاری در این زمینه رنگ ماندگاری به خویش می‌گیرند که هنرمندان به دور از قالب‌های رایج هنر در ارتباط با مضمون عاشورایی به خلق آنها می‌پردازند.

او لزوم پرهیز هنرمندان از کلیشه‌گرایی رایج در خلق آثار هنری را یکی از دلایل مهم در این زمینه می‌داند و معتقد است: صرف استفاده از یک نشان و نماد عاشورایی نمی‌تواند به یک اثر هویت هنر عاشورایی بدهد بلکه محتوای یک اثر باید مضمون عاشورا را منتقل کند.

این عکاس پیشکسوت به نکته‌ای دیگر در حوزه عکس‌های عاشورایی نیز اشاره می‌کند که در جای خود قابل تامل است.

اولیازاده، لزوم مستندسازی و ایجاد بانک عکس‌های عاشورایی را برای انتقال به نسل آینده یکی از نکاتی می‌داند که باید به آن توجه شود.

او در توضیح مانایی هنر عاشورایی به آثاری که استاد فرشچیان در این زمینه خلق کرده اشاره می‌کند و می‌افزاید: استاد فرشچیان را شاید بتوان یک نمونه بارز از هنرمندان عاشورایی در کشور به شمار آورد. هنرمندی که با عمق جان به خلق آثاری با مفهوم عاشورا می‌پردازد که با روحیات مخاطب پیوند خورده است.

فرشچیان را دیگر تمام ایرانیان می‌شناسند. شاید تا سال‌ها قبل تابلوی مشهور ظهر عاشورای این هنرمند نگارگر کشورمان بیشتر از نامش برای مردم شناخته شده بود. به عقیده کارشناسان هنری او از جمله هنرمندانی است که توانسته هنر عاشورایی را بدون تکرار و تسلسل آن طور که شایسته است به مخاطب منتقل کند.

غلامعلی طاهری، نقاش برجسته کشورمان در مورد تابلوهای این هنرمند کم حرف به نکته‌ای در مورد هنر عاشورایی اشاره می‌کند که در جای خود شنیدنی است. او به «جام‌جم» می‌گوید: فرشچیان مضمون عاشورا را به تمام معنا درک کرده و سپس به خلق آثاری در این زمینه پرداخته است.

صحبت‌های او در این زمینه چندان دور از ذهن نیست. زیرا این هنرمند بزرگ در بیان حالات خود برای خلق تابلوی مشهور عصر عاشورا که سال‌هاست مخاطبان بسیاری را به خود معطوف داشته است از انقلابی درونی سخن می‌گوید که ناگاه بر جان او نشسته است.

فرشچیان درباره این حالات در فیلمی مستند می‌گوید: نیمه شب از خواب برخاستم و انگار که به کاری دعوت شده باشم دست به قلم‌مو بردم تا مقدمات خلق تابلوی مشهور ظهر عاشورا فراهم شود.

قرار است فردا عصر اثر دیگری از این هنرمند با عنوان پرچمدار حق با موضوع قمر بنی‌هاشم در موزه فرشچیان سعدآباد رونمایی ‌شود.

کارشناسان معتقدند خلق این اثر با شکوه که یک سال و نیم به طول انجامیده است و مانند دیگر آثار او روایتی متفاوت از مفهوم عاشورا دارد می‌تواند نمونه دیگر از هنر متعهد عاشورایی لقب گیرد.

مهدی نورعلیشاهی / گروه فرهنگ و هنر