نگارگران معاصر، دلباخته فرهنگ غرب شده‌اند

هنوز در آثار شما رگه‌هایی از نگارگری دیده می‌شود. در مورد روندی که کارهایتان طی کرده است توضیح دهید.

برای توضیح در مورد جواب سوال شما باید از دوره‌های گذشته کاریم شروع کنم. تابلوهای این نمایشگاه مربوط به 5 سال اخیر دوره کاری من است. چند اثر از مجموعه پرواز، پروژه هفت رنگ، سی مرغ و ده اثر جدید از مجموعه من سیال می‌شوم در این نمایشگاه گرد آمده‌اند.

مجموعه پرواز شامل تابلوهای عریضی هستند که با رویکردی شخصی و دید تازه و متفاوتی به نگارگری ایرانی خلق شده‌اند. بالاخره تجربه ساخت و ساز نگارگری در ضمیر ناخودآگاه من وجود دارد. در مجموعه پرواز از فرم و موتیف‌های بادبادک، بادکنک، پرندگان و فرفره و... استفاده کرده‌ام. در ارائه این آثار دنبال نگارگری نبودم. تجربه‌ای بود که مرا آرام‌آرام از فضای نگارگری دور می‌کرد، ولی این ارتباط یک باره قطع نشد.

بعد از مجموعه پرواز، پروژه هفت رنگ و سی مرغ بود که فاصله بیشتری از نگارگری را نشان می‌داد آثار این دوره در چهار لت طراحی شده و از موتیف‌ها و نشانه‌‌های ظریف و ملایم نگارگری بهره برده بودند. این آثار با نگاهی به کتاب هفت شهر عشق خلق شده بود. من در آن دوره منطق‌الطیر و هفت شهر عشق عطار را از روی کتاب گزیده دکتر الهی قمشه‌ای بازخوانی کردم و خودم را مخاطب عطار قرار دادم. در این کارها 10 پرنده را به عنوان نماد قرار دادم و هدهد که آنها را برای رسیدن به هدف غایی که همان دیدار سیمرغ بود، راهنمایی می‌کرد. من خودم را جای پرندگان گذاشتم، ولی نمی‌توانستم در جاهایی به حرف هدهد از شهرها عبور کنم و شرایط و کمبودها را به تناسب درک خودم تصویر کردم. در این آثار از 10 رنگ استفاده کردم که هر رنگ مخصوص یک پرنده بود. من درک خودم را از کتاب به روی بوم آوردم. در تابلوی آخر این پروژه، پرندگان به انتظار دیدار سیمرغ نشسته‌اند که در آخر نشان می‌دهد سیمرغی در کار نیست، بلکه هدف اصلی طی طریق پرندگان بود و نه وصال سیمرغ.

به نظر من نگارگری معاصر، سطحی ترین لایه‌ها را مد نظر قرار داده است و ما در جامعه ایران که ادعا داریم پیشروی چنین تفکراتی هستیم چقدر از منطق‌الطیر عطار در زندگی روزمره استفاده می‌کنیم. من با وجود این دو مجموعه کم‌کم به یقین رسیدم که این محتوای نو و تازه در کالبد نگارگری نمی‌گنجد و نمی‌توان از نگارگری حکمت محور، انتظار آنچنانی داشت. باید روند تفکراتم را تغییر می‌دادم.

من در این آثار خودم و جامعه‌ام را به چالش کشیدم و قبول دارم که در آنها دچار تحولی شگرف شده‌ام. در مجموعه من سیال می‌شوم، بازتابی از رفتارهای افراد در جامعه برای من نمایان شد که مرا بشدت به تفکر واداشت. جامعه معاصر ایران محصول 3 فرهنگ ایرانی، اسلامی و غربی است. این فرهنگ‌ها در جاهایی کنار هم حرکت می‌کنند و گاه مقابل هم قرار می‌گیرند. وجود هر یک از این فرهنگ‌ها در ارتباط با هم به مثابه گفتمانی است که محصول همه آنهاست. من در خلق این آثار به هویت به عنوان امری سیال توجه ویژه‌ای داشتم، زیرا هویت امر ثابتی نیست. ما نمی‌توانیم روی انتخاب قومیت و زبان خود دخیل باشیم و اینها بدون دخالت و تصرف ما عرضه می‌شوند، ولی می‌توانیم مدل و راه و رسم زندگی خود را برگزینیم و هویت را به عنوان امری ثابت نپذیریم. امروزه هویت امری سیال است و با بلوغ فکری و شخصیت فرد تغییر می‌کند.

با این حال قبول دارم که بندرت پیش آمده یک نگارگر به چنین چالش و دغدغه درونی‌ای برسد که هنرش را کنار بگذارد و حس کند نگارگری نمی‌تواند پاسخگوی نیازهای او باشد و به فضای نقاشی معاصر قدم نهد. ولی اگر ما با نگاهی موشکافانه به زندگی اطرافیان، خویشاوندان و دوستان خود بنگریم می‌بینیم هر کدام به یکی از آن 3 فرهنگ‌ گرایش بیشتری دارند، بنابراین من با همین دید مجموعه من سیال می‌شوم را کار کردم.

آزاده جعفریان / جام‌جم