طراحی خلاقانه بر روی چهره های تاریخی

حضور من به عنوان طراح چهره‌پردازی سریال مختارنامه تقریبا به اواخر سال 82 بازمی‌گردد. باید همین جا به این مساله اشاره کنم که داوود میرباقری در کارهای قبلی خود با عبدالله اسکندری کار کرده بود و زمانی که این پیشنهاد به او داده شد، عبدالله اسکندری در سریال تاریخی امام حسین(ع) به کارگردانی شهریار بحرانی به عنوان طراح چهره‌پردازی حضور داشت و در آن مقطع آن سریال هنوز تعطیل نشده بود. ما در صنف خودمان حرمت‌هایی داریم و به همین دلیل، بعد از طرح این پیشنهاد موضوع را با داوود میرباقری در میان گذاشتم و گفتم چرا با عبدالله اسکندری کار نمی‌کنید؟ میرباقری به حضور اسکندری در پروژه امام حسین(ع) اشاره کرد و بعد هم من حضورم را مشروط به گفت‌وگو با اسکندری کردم. وقتی با او تماس گرفتم، از این‌که من قرار است این بخش از کار مختارنامه را انجام دهم بسیار خوشحال شد و پس از این موضوع بود که همکاری‌ام را با سریال مختارنامه آغاز کردم.

خیر. در سریال روزگار قریب تنها در بخش‌های ابتدایی کار حضور داشتم و طراحی و تست گریم با من بود، اما بنا به دلایل شخصی آن پروژه را ادامه ندادم و در ادامه حسین صالحیان این مسوولیت را به عهده گرفت.

از زمستان سال 82 این بخش از کار آغاز شد.

در یک مجموعه درست و اصولی، همه بخش‌ها و شاخه‌ها حکم حلقه‌های یک زنجیر را دارد که با هم چفت می‌شوند و کلیتی واحد را شکل می‌دهند. اگر یک حلقه در جای خود نباشد به بقیه حلقه‌ها هم لطمه می‌زند. گاه سریالی پخش شده که در آن دکور و طراحی لباس بسیار قوی بوده اما طراحی چهره‌پردازی ضعیف روی کیفیت کار تاثیر گذاشته است. به نظرم چهره‌پردازی در خوب و بد شدن کار بین 30 تا 40 درصد موثر است و می‌توان این میزان از انتقال حس و حال یک کار تاریخی را به عهده آن گذاشت.

صحبتی که در شروع کار با داوود میرباقری داشتم، این بود که این فیلمنامه آدم‌هایی دارد که بخشی از آنها اولیا هستند و بخشی دیگر اشقیا. اولیا این طور ارزیابی شده‌اند که آدم‌هایی مثبت و اشقیا آدم‌هایی منفی هستند. این نکته که از سوی کارگردان مطرح شد، در طراحی گریم بسیار راهگشا بود و اساسا شکل‌گیری گریم بر همین مبنا بود. در نتیجه برای تست زدن گریم هر شخصیتی ضمن مراجعه به فیلمنامه و مطالعه آن، از کارگردان سوال می‌کردیم که آیا این شخصیت جزو اشقیاست یا اولیا؟ قرار بود کلیت گریم به گونه‌ای باشد که به محض دیده‌شدن آن از سوی مخاطب، بیننده بتواند تشخیص دهد که این شخصیت جزو آدم‌های مثبت سریال است یا این‌که جزو ضد قهرمان‌ها و اصطلاحا همان اشقیاست.

البته نه. در سینما و تلویزیون گاهی مواقع وقتی قرار است شیطان نمایش داده شود، با خصوصیات خاصی همچون: کلاه بوقی و چهره آنکارد شده دیده می‌شود و مخاطب می‌گوید این شیطان است! همیشه با خودم می‌گویم شیطان می‌تواند چهره جذاب و قابل قبولی داشته باشد اما از نظر خصوصیات رفتاری شیطان باشد. به این مساله توجه کنید که هر فیلم یا سریالی قاعده کاری خاص خودش را دارد و نمی‌توان در همه کارها بر اساس یک قاعده مشخص حرکت کرد. در مختارنامه باید به سمتی حرکت می‌کردیم که اشقیا همچون شمر را خشن نشان دهیم و شخصیت‌هایی همچون مسلم را به شکلی مثبت و دوست داشتنی به تصویر بکشیم. اما درخصوص شخصیت‌های دیگر چنین مساله‌ای تفاوت می‌کرد.

میرباقری با شناخت خوبی که از مقوله گریم دارد، با ایده‌ها و نظرهایش هم می‌تواند به طراح گریم کمک موثری کند. این اتفاق در سریال مختارنامه بارها رخ داد و آنچه شما در حال حاضر روی صفحه تلویزیون‌های خود تماشا می‌کنید، حاصل همین ایده‌هایی است که توسط گروه چهره‌پردازی روی صورت بازیگران اجرا شد.

مختار از نظر میرباقری شخصیتی مصمم، جدی و با ظاهری قدرتمند بود. در طراحی گریم این شخصیت باید نوع خطوط چهره و سایه‌های صورت این حس را القا کند. چنین شخصیت مقتدری باید در بخش‌هایی از داستان با چشمانش حرف بزند و سکوتش بتواند اقتدارش را عرضه کند. برای این‌که چنین مفهومی ‌روی چهره فریبرز عرب‌نیا خلق شود، 8 بار چهره او تست گریم خورد تا در نهایت نظر کارگردان جلب شد. ضمن آن‌که این شخصیت مقاطع سنی مختلفی دارد. او از مقطع حدودا 40سالگی در سریال دیده می‌شود. زمانی که ریش و موی سیاهی دارد و چهره‌اش شاداب و جوان است، اما به مرور در طول داستان به یک پختگی می‌رسد که این مساله در چهره او نیز منعکس می‌شود. تا این‌که در پایان داستان با مو و ریش کاملا سفید، چهره و هیبتی متفاوت پیدا می‌کند.

در سریال مختارنامه به دلیل آن‌که داستان مقطع زمانی طولانی مدتی را روایت می‌کند، اغلب بازیگران چند گریم مختلف دارند. به عنوان نمونه فریبرز عرب‌نیا، بازیگر نقش مختار ثقفی با دارا بودن 7 گریم مختلف بیشترین تغییر چهره را در این سریال داشته است. رحمان باقریان (غلام مختار)‌، رضا رویگری، مهرداد ضیایی و... هم جزو بازیگرانی هستند که حداقل 2 مقطع گریم دارند. اما گریم برخی بازیگران پیچیدگی خاصی داشت. عمر سعد با بازی مهدی فخیم‌زاده، عبدالله بن زبیر با بازی رضا کیانیان و فرماندار مدائن با بازی اکبر زنجانپور جزو گریم‌های سخت کار بودند. مهدی فخیم‌زاده برای این نقش 8 بار تست گریم شد و درباره رضا کیانیان تعداد دفعات گریم به 10 بار رسید.

روز اول تصور نمی‌کردم مختارنامه تا این حد گسترده و وسیع باشد. برای کاری به این گستردگی نیاز به گروهی بزرگ بود که به مرور تکمیل شد. گروه ما 13 نفر عضو داشت که علیرضا خورشید، سرپرست گریم آقایان و میترا آقامیری، سرپرست گریم خانم‌های آن بود. هرچه پیش‌تر می‌رفتیم کار گسترده‌تر و حساس‌تر می‌شد. بخشی از وسایل و تجهیزات مورد نیاز ما در ابتدای کار در ایران نبود، اما در ادامه کار خوشبختانه وارد شد. در بخش‌هایی از کار هم با اضافه‌شدن هنرورانی که از آنها در فیلم نمای درشت دیده می‌شد، برخی گریمور‌ها مامور گریم این گروه شدند. در مختارنامه تجربه‌های مختلفی وجود داشت که به مرور کامل شد.

از فروردین سال 86 گروه سازنده مختارنامه وارد مرحله‌ای از کار شدند که به فیلمبرداری بخش جنگ‌های شهری این سریال اختصاص دارد. یکی از ویژگی‌های این بخش از کار حضور تعداد زیادی از هنروران عادی و آموزش‌دیده در صحنه‌های مختلف بود. تعداد این هنروران بسته به صحنه‌های مورد نیاز کار هر روز از 30 تا 100 هنرور در نوسان بود و گاه به 600 هنرور هم می‌رسید. برخی از این هنروران کسانی بودند که در مقابل دوربین گاه نمای درشت از چهره‌ آنها گرفته می‌شد و به همین دلیل نیاز به گریم کامل داشتند. به همین دلیل گروهی از چهره‌پردازان به گروه چهره‌پردازی اضافه شدند که به طور مشخص کار چهره‌پردازی هنروران و بازیگران فرعی را انجام می‌دادند.

در سریال مختارنامه به طور میانگین هر روز بین 50 تا 60 نفر بازیگر و هنرور روی صندلی‌های چهره‌پردازی این سریال می‌نشستند و هر روز برای 40 تا 50 نفر از این هنروران ریش کامل نصب می‌شد. در کارهای تاریخی که بازیگر نیاز به ریش و موی بلند دارد، بهتر است تا بازیگر با ریش و موی طبیعی خود مقابل دوربین بیاید. اما در مختارنامه از میانه کار اتفاق دیگری افتاد و برخی بازیگران ریش‌های خود را زدند.

با توجه به طولانی شدن حضور بخش زیادی از بازیگرانی که با ریش در این سریال برای ایجاد امکان همکاری این بازیگران با فیلم‌ها و سریال‌های دیگر در فواصل زمانی که در مختارنامه حضور نداشتند از طرف تهیه‌کننده و کارگردان این امکان فراهم شد تا بیش از 90 درصد بازیگران با تغییر در راکورد ریش و موی خود سرکارهای دیگر بروند. البته این مساله کارهای بخش گریم را سنگین‌تر کرده و در این مدت برای حدود 90 درصد از بازیگران ریش و در مواردی مو بافته شد.

یکی از تصمیم‌های من در روزهای اول این بود که سعی کنم برخلاف گذشته و روال عادی سریال‌های تاریخی عمل کنم. در اغلب سریال‌های تاریخی وقتی کار پخش می‌شود، بازیگران شبیه هم هستند؛ یعنی همه ریش و موی بلند دارند، اما در این سریال من تلاش کردم تا در حد دانش خودم و آنچه آموخته بودم، چهره‌ها شبیه هم نباشد تا برای مخاطب حداقل جذابیتی به وجود بیاید و همه را یک فرم و قیافه نبینیم. خوشبختانه تا حدی موفق شدم. اگر عکس‌های گریم مختارنامه یکجا دیده شود، این مساله ملموس است و خواهید دید که چهره بازیگران شباهت زیادی به هم ندارد.

برای اجرای هر کاری در گریم همیشه به فیلمنامه استناد می‌کنیم. پیر شدن یا جوان شدن در هر فیلم یا سریالی، امری عادی و در حوزه فعالیت‌های گروه چهره‌پردازی است، اما چهره برخی بازیگران قابلیت پیر یا جوان شدن بیشتری دارد و این کار با سهولت بیشتری انجام می‌شود. در مورد برخی بازیگران نیز باید برای این کار زحمت بیشتری کشید.

قطعا همین‌طور است. تمام تلاشم این بود که مخاطب وقتی به یک چهره برخورد، حالا در هر شرایطی که هست، ریش دارد، موی بلند دارد، روی صورتش کارهای زیاد انجام شده و ... بیننده آن را بپذیرد و باور کند و به صرف دیدن نکته‌ای کوچک به باورپذیری‌اش لطمه نخورد؛ مثلا اگر شخصیتی ریش انبوه دارد، این ریش قابل باور و قبول باشد. اگر موی بلند دارد در حدی باشد که بشود باور کرد. کوشیدیم هر کاری روال طبیعی خودش را داشته باشد و مخاطب بپذیرد و به عبارت دیگر، گریم خودش را نشان ندهد و توی ذوق مخاطب نخورد.

در سریال مختارنامه به استثنای برخی آدم‌ها همه ریش دارند. ریش یک نفر حجیم است و دیگری تنک و ظریف. اگر این آدم‌ها را از شروع تا پایان کنار هم بگذاریم، نوع اجرای ریش روی چهره بازیگران جوری است که این گریم لو نمی‌رود. اگر هم چنین باشد، ‌این مساله فقط از سوی آدم‌هایی که خیلی وارد هستند قابل تشخیص است. شاید درست نباشد که این را بگویم، اما نوع اجرای گریم روی چهره بازیگران سریال‌های تاریخی گاهی جوری است که مخاطب بسادگی می‌فهمد ریش مصنوعی است و ما در مختارنامه زمان زیادی را صرف کردیم تا چسباندن ریش‌ها مصنوعی به نظر نرسند.

بله. در نقش شخصیتی به نام نجده بن عامر که رئیس خوارج است. نجده بن عامر در طول داستان مختارنامه با آل امیه و آل زیبر مشکل دارد و هیچ یک از آنها را قبول ندارد، اما در مقطعی از داستان زمانی که آل امیه تصمیم به نابودی او و یارانش می‌گیرد، با آل زیبر همراه می‌شود، اما مدتی بعد با آنها نیز دچار اختلاف می‌گردد. بازی من از بخش مکه آغاز خواهد شد.

تا به حال به این سوال فکر نکرده‌ام. خیلی سوال عجیبی است.

به نظرم نقش یک حاکم عادل را می‌توانست خوب ایفا کند. مثل نقش نعمان بن بشیر یا نقش عموی مختار فرماندار مدائن.

به نظر من خیر! البته علیرضا خورشید، دستیارم زمانی می‌گفت داوود میرباقری برای ایفای نقش هانی بن عروه که فرخ نعمتی بازی کرد و عبدالله بن زبیر که رضا کیانیان ایفا می‌کند هم گزینه بسیار عالی و مناسبی است! حالا که فکر می‌کنم می‌بینم این می‌تواند نظر من هم باشد.