قلمرو سایه‌ها

«ابداع مورل» نوشته نویسنده آمریکای لاتین آدولفو بیویی ساکارس (1914 ـ 1999م) از جمله آثاری است که در قالب رمانی علمی‌ـ تخیلی از منظری دیگر به این مقوله می‌پردازد. آن‌گونه که بورخس در مقدمه‌ای برای کتاب می‌نویسد: «این اثر ژانر جدیدی را وارد سرزمین و زبان ما کرده است. قرار دادن آن در ردیف آثار کامل نه اغراق است و نه سخنی ناسنجیده»

داستان در جزیره‌ای متروک اتفاق می‌افتد و راوی که متهم فراری پناه برده به جزیره است به روایتگری مسائل عجیب و غریب این سرزمین می‌پردازد. جایی که 2 خورشید و 2 ماه در آسمانش حضور دارند، همه درختانش بیمارند و تجلی مدرنیته در آن با تالارهای پر زرق و برق و اتاق‌های نورانی خالی از سکنه به نمایش گذارده می‌شود. اما در اینجا حضور عناصر مافوق طبیعی به سبک و سیاق بسیاری از آثار رئالیسم جادویی به دور از باورپذیری نیست. به تعبیر بورخس خیال این اثر «خیال معقول» است و از عناصری مثل اغراق و خرق عادت به گونه‌ای متناسب بهره‌برداری شده است.

روایت در « ابداع مورل» در سیری خطی پیش می‌رود و ماجراها به ترتیب زمانی ذکر می‌گردند. بر این اساس «تعلیق» کارکرد پیدا کرده و به تصویرگری جهان جادویی بین خیال و واقعیت کمک می‌کند. در روند داستان دائم این تردید در مخاطب ایجاد می‌شود که آیا اتفاقاتی که از منظر راوی اصلی داستان روایت می‌گردند ناشی از بیماری و توهمات ذهنی وی هستند یا حقیقتی مستقل و عینی دارند؟ تاثیر این تضاد و نسبی‌نگری با بهره‌گیری از دو منظرگاه در داستان کارکردی پررنگ‌تر می‌یابد؛ راوی اول کسی است که به نگاشتن اتفاقات و ماجراهای عجیب و غریب جزیره از نگاه خود می‌پردازد و روایتگر دومی ‌نیز حضور دارد که به عنوان ویرایشگر این نوشته‌ها گاه به گاه در پاورقی داستان ظاهر شده و نظراتی متضاد با دیدگاه راوی اصلی را بیان می‌کند.

راوی اصلی ابداع مورل فردی دائم در رنج است و این رنج و انزوا را عدم درک صحیح مسائل برایش رقم می‌زند. وی اگر چه اکنون ساکن بهشتی است که اختراع دانشمندی به نام مورل برایشان فراهم آورده، اما باز به دور از آن آرامش و امنیت حقیقی به سر می‌برد. برای او بازیابی امید که هرازگاهی با مسائلی چون شیفتگی بر زنی در جزیره، جانی تازه می‌گیرد نیز امری موقتی است و آن اندیشه آرمانی که می‌گفت انسان در زمانی نه‌چندان دور با تمسک به عقل ابزاری خویش بهشتی جاودان را در روی زمین فراهم خواهد ساخت رنگ باخته است. این آرامش در نهایت زمانی میسر می‌گردد که وی به درک عمیقی نسبت به هستی خویش نائل می‌آید و به این باور می‌رسد که جهان وی چیزی جز خیال نیست و عناصر مجازی معنا دهنده به آن سایه‌ای بیش نیستند.