نجات رویشگاه حسن آباد؛ آزمون دشوار حافظان طبیعت

خبرگزاری ایرنا روز گذشته گزارش داد که با توجه به کمبود گونه‌های سوزنی‌‌برگ بومی در ایران و قدمت چند میلیون ساله رویشگاه حسن‌آباد، این ذخیره‌گاه واقع در کنار جاده کندوان آزمونی دشوار برای حافظان طبیعت محسوب می‌شود تا توانایی‌های خود را نشان دهند، زیرا تاکنون آسیب‌ها و تخریب‌های شدیدی به آن وارد شده است.البته در حال حاضر 33 ذخیره‌گاه جنگلی با مجموع مساحت 18 هزار و 788 هکتار در شمال کشور وجود دارد که یکی از آنها ذخیره‌گاه جنگلی زَربین حسن آباد چالوس است که با هدف محافظت از گونه سوزنی‌برگ و ارزشمند زَربین ایجاد شده است.

براساس این گزارش، اگرچه با اقدامات انجام شده سال‌های اخیر، ذخیره‌گاه زربین چالوس از مرز بحران تاحدی فاصله گرفته، ولی شدت تخریب‌های گذشته به قدری زیاد بوده است که جبران آن به زمانی طولانی نیاز دارد.

یوسف گرجی بحری، پژوهشگر مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان مازندران در این مورد معتقد است که ذخیره‌گاه زربین حسن‌آباد از یک طرف به دلیل وجود گونه بازدانه زربین و از طرف دیگر به دلیل رویشگاه باستانی آن که از عصر یخبندان به سلامت عبور کرده است، اهمیت دارد.بعلاوه با این‌که جنگل‌های پهن‌برگ شمال کشور از جنگل‌های پهن‌برگ اروپا قدیمی‌تر است، جنگل‌های منطقه حسن آباد حتی از پهن‌برگان دیگر مناطق شمال نیز قدمت بیشتری دارد.

دکتر بحری با تاکید بر این‌که ذخیره‌گاه جنگلی حسن آباد با مساحت محدود و دارای خاک مارن آهکی با حساسیت بالا در برابر فرسایش قرار دارد، می‌گوید: در حال حاضر به دلیل چرای دام و فرسایش خاک، در زادآوری ذخیره‌گاه زربین اختلال به وجود آمده است و به ندرت نهال جوانی دیده می‌شود، ضمن این‌که پوشش گیاهی کف این ذخیره‌گاه نیز خیلی کم است.البته هم اکنون در حال بررسی هستیم تا برای استقرار زادآوری در این ذخیره‌گاه روشی بیابیم، زیرا در شرایط فعلی، استقرار بذر به ‌سختی صورت می‌گیرد.

با این‌حال مهندس قربانزاده،معاون فنی اداره منابع طبیعی نوشهر در گفتگو با «جام‌جم» با تاکید بر این‌که نه چرای بی‌‌رویه دام بلکه خشکسالی‌های سال جاری عامل از دست رفتن سطح رویشی گونه زربین نسبت به سال گذشته شده است، می‌افزاید: اصولا در جنگل‌های شمال کشور ما به طور متوسط 5‌/‌2 متر مکعب رویش داریم که امسال با توجه به خشکسالی‌ها، این میزان کاهش قابل توجهی یافته است.این مساله در مورد مناطق حفاظت شده هم صدق می‌کند، اما تاکنون وضعیت در مناطق حفاظت شده بحرانی اعلام نشده و برای دستیابی به نتایج قطعی باید مطالعات بیشتری صورت بگیرد که در آن صورت ما برنامه‌های حفاظتی ویژه‌ای در این مناطق از جمله منطقه حسن‌آباد آغاز خواهیم کرد. همچنان که در مورد گونه منحصر به فرد انجیلی که تنها خاستگاه آن هم ایران است، اقدامات حفاظتی ما منجر به احیاء مجدد این گونه شد.

بنا بر گفته وحید شقاقی‌افضلی، کارشناس ارشد سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری کشور، زربین در تقسیم‌بندی اتحادیه بین‌المللی حفظ طبیعت (IUCN) گونه‌ای تهدیدپذیر است، ولی با این حال هم‌اکنون وضعیت خیلی نگران‌کننده نیست. بی‌شک این گونه بی‌نظیر در ذخیره‌گاه حسن‌آباد چالوس به دلیل ریز اقلیم خاص که شرایطی با آب و هوای مدیترانه‌ای است، توانسته پایدار بماند و گونه‌های دیگر نتوانسته‌اند با آن رقابت کنند.پس باید بیش از پیش بخصوص با توجه به آسیب‌های وارد شده به آن به دنبال خشکسالی و سایر عوامل منطقه‌ای از آن حفاظت و حراست کرد.

ذخیره‌گاه‌های جنگلی چالوس یا ذخیره‌گاه گونه زربین یکی از مهم‌ترین ذخیره‌گاه‌های کشور است که به دلیل داشتن گونه‌ای کمیاب و ارزشمند با سیم‌خاردار یا تور سیمی محصور و به طور ویژه مراقبت می‌شود. چرا که گونه منحصر به فرد زربین بجز در شمال ایران تنها در مناطق سردسیر سیبری یافت می‌شود و در حال حاضر به صورت طبیعی و خودرو در مناطقی از چالوس، گیلان و گرگان رویش یافته است.

سرو زربین درختی زیبا به ارتفاع 20 تا 30 متر گسترده در برخی نواحی شمال کشور است که سبزی همیشگی آن جلوه‌ای خاص به طبیعت منطقه می‌دهد.

این درخت کند رشد و سوزنی برگ مقاوم به شرایط سخت بوده و بومی مناطق مدیترانه‌ای اروپا و سازگار با شرایط اقلیمی مشابه آن در آسیای غربی است. سرو زربین در ایران بیشتر در نواحی شمالی قابل مشاهده است و در استان گلستان بیشتر در علی‌آباد کتول و نیز رامیان وجود دارد.

براساس تحقیقاتی که انجام شده است چوب این درخت مقاوم در مقابل پوسیدگی و حشرات بوده و برگ آن خاصیت دارویی دارد. حتی دانشنامه گلستان در این زمینه می‌نویسد کیفیت بالای چوب این درخت باعث شده تا به عنوان بادشکن و پوشش حفاظتی در اطراف مزارع از آن استفاده شود و در قدیم چوب زربین برای تهیه ابزارهای موسیقی بخصوص چنگ استفاده می‌شده است و به علت دوام و استقامت چوب، در کارهای هنری و نیز به علت خاصیت دفع حشرات در ساخت قفسه‌بندی کمد به کار می‌رود. البته خواص دارویی خاصی نیز در برگ آن شناخته شده است.

مهم‌ترین شاخص زربین دیرزیستی آن است، درختی با قدرت تحمل شرایط سخت، مقاوم و با ریشه عمیق و قوی که آن را قادر می‌سازد در میان تخته سنگ‌ها و شیب‌های تند و پرتگاهی به راحتی رشد کند.

در سال های اخیر طی دو پروژه مهم قانون حفاظت از ذخایر جنگلی کشور در مورد گونه زربین زیر پا گذاشته شد و بخش‌های زیادی از رویشگاه زربین تخریب شد. مورد اول مربوط به اتوبان تهران ـ شمال بوده که در منطقه مرزن‌آباد و حسن‌آباد تخریب گسترده‌ای صورت گرفت و مورد دوم مربوط به اتوبان قزوین ـ رشت بوده که در منطقه رودبار بخش‌هایی از جنگل‌های زربین تخریب شد.

از سوی دیگر بهره‌برداری از معادن در محدوده جنگل‌های کمیاب البرز به طور روزافزونی رو به گسترش است.

متاسفانه نمونه‌های این امر در جنگل‌های زربین کم نیست. این جنگل‌ها اغلب در اراضی قابل دسترس به دلیل توسعه روستاها و زمین‌های کشاورزی نابود شده‌اند و آنچه امروز باقی مانده بیشتر در اراضی صخره‌ای و کوهستان‌های غیرقابل دسترس و نامناسب برای کشاورزی و باغداری واقع هستند که با هجوم معادن به این مناطق، امروزه تخریب تدریجی باقیمانده جنگل‌های زربین را شاهد هستیم. با توجه به وسعت کم و ارزش بالای اکولوژیک جنگل‌های زربین و تخریب بخش‌های زیادی از آنها در پی توسعه ناگزیر کشاورزی و بزرگراه‌ها، ادامه روند تخریب و کاهش سطح جنگل‌های زربین به بهانه بهره‌برداری از معادن به هیچ وجه قابل توجیه نیست.

پونه شیرازی / گروه ایران