رازهای ناگفته تپه باستانی اصفهان

اگرچه تپه اشرف مانند کتابی است که تاریخ اصفهان و ایران در آن نهفته است و از دوران مختلف تاریخی آثاری در آن وجود دارد، اما معروف شدنش به تپه اشرف دلیلی دردناک دارد. این تپه نام اشرف را از زمان آخرین پادشاهان صفوی بر خود می‌بیند و اشرف نام کسی نیست جز نام پسرعموی محمود افغان، که پس از محاصره شهر اصفهان توسط او و پیش از فتح پایتخت صفویان و کشتار وسیع اصفهانی‌ها، بر روی خرابه‌های برجای مانده از بناهای موجود در این مکان کاخی برپا کرد. ا

ز آنجایی که آنان می‌خواستند سریع کاخی برپا کنند، برای بنای این کاخ از مصالح سایر کاخ‌های موجود در حومه شهر اصفهان استفاده کردند که البته باد آورده را پس از 3 یا 4 سال باد برد و با حمله نادرشاه این کاخ ویران شد. اشرف فرار را بر قرار ترجیح داد و در چند جنگ پی‌درپی و در خلال عقب‌نشینی از نادر شکست خورد و لشکریانش کمتر و کمتر شدند تا آنکه سرانجام قوم بلوچ او را به قتل رساند و برای همیشه طومار لشکریان متجاوز افغان را در هم پیچید. مردم درددیده اصفهان که سخت خشمگین بودند به کاخ اشرف یورش بردند و حتی پی این کاخ را هم ویران کردند. اینک در جریان کاوش این تپه ویرانه‌های این کاخ هم رخ می‌نماید.

اکنون نشانه‌هایی به دست آمده است که این تپه را اسرارآمیز می‌کند. آنقدر اسرارآمیز که حتی سایت موزه بریتانیا اخبار مفصلی از این تپه را ترجمه کرده است و شرق‌شناسان سراسر دنیا علاقه وافری به رمزگشایی آن دارند. اولین دلیل اسرارآمیز بودن آن به اختلاف نظر مورخان و باستان‌شناسان درباره گذشته این مکان بازمی‌گردد. عده‌ای آن را همان سارویه معروف می‌دانند که به گفته سیاحان قدیمی سارویه همانند اهرام مصر است! این را به خاطر عظمت این مجموعه بنا گفته‌اند. البته دکتر جعفری زند سرپرست هیات کاوش نظر دیگری دارد که آن نیز در جای خود شنیدنی است.

دلیل دوم اسرارآمیز بودنش این است که حدود 700 سال یعنی تا زمانی که این تپه برای ساختن کاخ انتخاب شد این کاخ‌های مخروبه، متروک بوده است. آیا آنچه اینک از تپه اشرف باقی مانده همان بقایایی است که سیاحان و مورخان قدیمی از آن به عنوان کاخ‌های عظیم پیش از اسلام نام برده‌اند؟! آیا جی و اصفهان قدیم اینجا بوده؟! چرا از آثار پیش از اسلام در اصفهان خبری نیست ؟! آیا کاوش این تپه جادویی معمای صدها ساله ایرانیان را حل می‌کند؟!

و دلیل سوم اسرارآمیز بودنش این است که در این تپه اسراری درباره تغییر سبک معماری ایرانیان نهفته است. دکتر جعفری زند لایه‌هایی از دوران ساسانی را که به گفته او احتمالا دیوارهای دژی عظیم متعلق به ساسانیان است در این خصوص مثال می‌زند. این دیوارها که برخی از سنگ‌های تراشیده شده حتی با طولی حدود 75 سانتیمتر تشکیل شده است را نوع مصالح سنگ و گچ در حالی تشکیل داده است که بر روی آنها در قرون اولیه اسلامی بناهایی با خشت و گل ساخته شده است. چرا نوع مصالح تا این اندازه تغییر کرد؟! شاید جواب این سوال‌ها تا چندی دیگر و پس از فصل‌های مختلف کاوش داده شود.

ابن رسته در قرن سوم هجری سارویه را چنین وصف می‌کند: در شهر جی بنای کهنه‌ای به شکل قلعه وجود داشته‌است موسوم به ساروق یا سارویه. چون این بنا بسیار کهنه ‌است نمی‌توان بانی آن را معلوم کرد و گویند قبل از توفان نوح ساخته شده ‌است.¹

اما برخی بنای آن را به تهمورس، سومین شاه از سلسله پیشدادیان نسبت داده‌اند. نویسنده کتاب نسب‌‌نامه که در آغاز حکومت سلجوقیان می‌زیسته در رساله‌ای به نام انساب ملوک پارس نوشته‌ است: تهمورس نخست 2 بنا و آبادی در این محل نزدیک به یکدیگر طرح کرده و بساخت و نام یکی را سارویه و دیگری را مهرین نهاد و به بازبینی زمان، جمعیت و آبادی آنجا بسیار شده، به یکدیگر پیوست و شهری معتبر گردید.

برخی دیگر از تاریخ‌نگاران نیز ساخت آن را به گشتاسپ یکی از شاهان پارس نسبت می‌دهند. ابن ندیم که نوشته‌های مبسوطی درباره اصفهان دارد می‌گوید: یکی از اشخاص ثقه به من خبر داد که در سال ??? هجری سارویه جی دالانی خراب گردید که جایش معلوم نشد زیرا از بلند بودن سطح آن گمان می‌کردند که درون آن خالی نبوده و پر است تا زمانی که آن خودبهخود فروریخت و در آن کتاب‌های زیادی به دست آمد که هیچ کس نمی‌توانست آنها را بخواند و آنچه من با چشم خود دیدم و ابوالفضل عمید آنها را در سال سیصد و چهل و اندی فرستاده بود کتاب‌هایی بودند پاره پاره که از باروی اصفهان میان صندوق‌هایی به دست آمده و به زبان یونانی بود.

فصل اول کاوش 40 روز به طول انجامید که هفته گذشته پایان یافت و اینک فصل دوم کاوش را شاهد هستیم. اگرچه به دلیل حجم زیاد نخاله‌ها که در سال‌های اخیر در این مکان تخلیه شده‌اند، پیشرفت کمی کند شد و در نتیجه هنوز اشیای موزه‌ای قابل توجهی یافت نشده است اما انتظار می‌رود با نزدیک شدن به کف اشیای بیشتری یافت شود. دکتر جعفری زند از برخی سازمان‌ها و نهادهای دولتی بخصوص شهرداری اصفهان می‌خواهد که به کمک میراث فرهنگی اصفهان بشتابند.

به گفته دکتر جعفری زند سرپرست هیات حفاری این تپه تاریخی تاریخ گمشده اصفهان را با خود دارد که اکنون تنها30 درصد آن باقی مانده است.

جعفری زند از این تپه به عنوان تاریخ گمشده اصفهان نام می‌برد، زیرا در این تپه از بناهای بسیار بااهمیتی از تاریخ پیش از اسلام و بخصوص ساسانی گرفته تا بناهایی از دوره‌های اسلامی موجود است و با توجه به عدم تعریف بودجه برای اکتشافات باستانی اصفهان چنین کاوش پرهزینه‌ای به معجزه می‌ماند! تعبیری که جعفری زند به کار برد. به هر روی تپه‌ای که تا دیروز متعفن و زباله‌دانی بود، ممکن است تا چندی دیگر خبرسازترین سوژه میراث فرهنگی کشور شود.