کاروانسراها چشم به راه بودجه مانده‌اند

در گذشته این بناها دارای کارکرد چند گانه‌ای بوده‌اند. نام کاروانسرا ترکیبی است از کاروان (کاربان) به معنی گروهی مسافر که به صورت گروهی سفر می‌کنند و سرای، به معنی خانه و مکان. هر دو واژه برگرفته از زبان پهلوی هستند. ساده‌تر از همه چنین می‌توان گفت که کاروانسرا ساختمانی است که کاروان را در خود جای می‌دهد و بزرگ‌ترین نوع ساختمان‌های اسلامی است. پلان آن معمولا مربع یا مستطیل شکل است، با یک ورودی برجسته عظیم و بلند، معمولا ساده و بدون نقش با دیوارهایی که گاهی اوقات بادگیرهایی در انتهای آن تعبیه شده است.

همان‌طور که اشاره شد پیشتر، از این اماکن به عنوان محل اتراق مسافران و چاپارها استفاده می‌شده است و به مرور زمان و با گسترش راه‌های ارتباطی و سرعت در حمل و نقل، هتل‌ها و مهمانپذیرها جایگزین این اماکن شدند. به همین دلیل هر روز بیشتر از گذشته کاروانسراها به محاق فراموشی فرو رفتند، چنان که گاه برخی از مردم معمولی و محلی از این میراث ملی و فرهنگی به عنوان انبار علوفه و مصالح ساختمانی استفاده می‌کنند که نمونه‌هایی از این دست در مسیر تهران به مشهد بسیار دیده شده است.

وجود این اماکن که جاذبه‌های منحصر به فردی دارند، گویای تاریخ معماری، نحوه معیشت، چگونگی سفر و رازهای بیشماری است که بدون شک حفظ و واگذاری آن به نسل‌های بعد، کمترین وظیفه مسوولان دولتی و غیردولتی است.

نگارنده که بارها از این اماکن دیدن کرده است، برخی اوقات شاهد مرمت گوشه‌ای از این بناها بوده است، اما پس از مدتی این مرمت‌ها، به دلیل عدم تامین بودجه مورد نیاز آن متوقف شده است و باز کاروانسراها همچنان چشم به دست مسوولان دوخته‌اند که نسبت به مرمت آنها احساس نیاز ‌کنند تا پایه‌هایشان برای اندکی زندگی بیشتر سفت و محکم شود.

کاروانسراهای قدیمی با توجه به اهمیت منطقه شرق کشور و حضور زوار و مسافران بسیار، می‌توانند به کمک بخش خصوصی به یکی از جاذبه‌های توریستی شرق کشور تبدیل شوند که درآمدزایی و اشتغالزایی را نیز به همراه داشته باشند.

کاروانسراهای این منطقه از کشور در منزلگاه‌هایی دور از هم واقع شده‌اند و ‌دیدن این کاروانسراهای زیبا در دل کویر و جاده‌ای که تخت و صاف می‌رود تا خواب را به چشم رانندگان آورد، هر مسافری را به خود می‌خواند تا دقایقی در سایه‌سار دیوارها و درختان چند صدساله آن خستگی از تن بزداید و با قدم زدن در دالان‌های پیچ در پیچ آن سفری دور در گذشته‌های این سرزمین داشته باشد.

اما همیشه دیدن این کاروانسراها که روبه ویرانی گذاشته‌اند، بیشتر دل مسافران خسته از سفر را به درد می‌آورد و از این همه بی‌توجهی نسبت به آنچه گذشتگان به جا گذاشته‌اند، کاروانسراهایی که طبق شواهد با اندک توجه و رونقی، خیل عظیمی از مسافران پشت دیوارهای آن صف می‌کشند و مشتاقانه به تالارهای مختلف آن سر می‌کشند.

سخن گفتن از بخش خصوصی ماجرایی پیچیده است، اما مدیریت صحیح و راهبردی با یک استراتژی مشخص توسط نهادهای ذی‌ربط می‌تواند چارچوب اختیارات لازم برای ورود بخش خصوصی را مشخص کند تا راه برای بخش خصوصی در این حوزه هموار شود.

به طور مثال این کاروانسراها که دارای حجره‌های متعدد، حیاط و دالان‌های بزرگی هستند، می‌توانند به عنوان فروشگاه صنایع‌ دستی، سفره‌خانه و حتی مراکز فرهنگی و هنری مورد استفاده قرار گیرند؛ مشروط بر آن که بخش خصوصی و دولتی مکمل همدیگر در این مهم شوند.

حفظ میراث فرهنگی، حفظ تاریخ یک ملت است و مبادا که فردا آیندگان با نگاهی پرسشگرانه بر خرابه‌های این همه شکوه، فغان سر دهند.