خشکسالی تابوت دریاچه ارومیه می‌شود

به گزارش فارس، مرگ و نابودی اطرافش پرسه‌ می‌زند. غربت تلخی بر سکوتش جا مانده و ترک‌های نقش بسته جراحتش را عمیق‌تر کرده است. آواز پرندگان، رقص فلامینگوها و جست و خیز حیوانات حکم سراب را برایش دارد. اکنون سیراب شدن از آب، به رؤیای شبانه‌ شیرینی مبدل شده که به رنگ امید درآمده است.

«چی چست» این دریاچه کهن، دریاچه‌ای که در کرانه خود، خاطرات زیادی را جای داده و واژه واژه‌اش گذری بر پیشینه ایرانیان کهن است، حالا نظاره‌گر غروبی غم‌انگیز است. این‌روزها ارومیه به نمک نشسته و بوی نامطبوع مرگ، مرغان دریایی و پرندگان را فراری داده است.

به گفته مسئولان محیط زیست از مجموع 5 هزار و 700 کیلومتر وسعت دریاچه ارومیه نزدیک به 3 هزار کیلومتر از آن به شوره‌زار تبدیل شده است. شوره‌زار سفید رنگ تن‌پوش ارومیه شده و او را برای رفتن به آغوش مرگ آماده می‌کند.

عباس‌نژاد مدیر کل اداره محیط زیست آذربایجان غربی درباره خشکی دریاچه ارومیه با تأیید این‌که 3 هزار کیلومتر از دریاچه به شوره‌زار تبدیل شده است،‌ می‌‌گوید: ورودی آب به دریاچه ارومیه همچنان صفر است وضعیت تبخیر آب خیلی شدید شده است.

با توجه به تبخیر آب و افزایش شوری خبرهای مختلفی درباره میزان شوری آب دریاچه ارومیه مطرح است، مدیر کل اداره محیط زیست استان آذربایجان غربی با بیان اینکه شوری بیش از حد اشباع است، تأکید می‌ کند: میزان شوری در آب دریاچه ارومیه به بیش از 360 گرم در لیتر رسیده است.

از آنجایی که افزایش شوری آب و کاهش میزان آن در دریا‌ها و رودخانه‌ها می‌تواند به جمعیت حیات وحش مناطق آسیب برساند به نظر می‌رسد این مسئله در مورد دریاچه ارومیه نیز صدق می‌کند.

حجت جباری، هماهنگ کننده دبیرخانه شورای منطقه‌ای دریاچه ارومیه در این‌باره می‌گوید: کشتی‌‌هایی که تا چند روز پیش بر روی دریاچه تردد می‌کردند نیز ناپدید شده‌اند؛ حالا به جای کشتی‌ها خودروها هستند که به دلیل خشک شدن دریاچه می‌توانند به راحتی در برخی از قسمت‌های آن مانور بدهند.

عباس‌نژاد در این‌باره می‌گوید: خوشبختانه جمعیت گوزن زرد ایرانی و قوچ و میش آسیبی ندیده و بارش‌های اخیر مشکلات را کمتر کرده است؛ اما در مورد پرندگان شرایط این‌گونه نیست.

نگین دریاچه ارومیه ناپدید شد

آرتمیا این جاندار سخت‌پوست که روزگاری در آب‌های شور دریاچه ارومیه زندگی می‌کرد، ناپدید شده است.مدیر کل محیط زیست در حالی که نسبت به این مسئله ابراز نگرانی می‌کند،‌ می‌افزاید: جمعیت آرتمیا در دریاچه ارومیه صفر شده است و در یک لیتر آب دریاچه دیگری آرتمیایی وجود ندارد.

محمد باقر صدوق معاون محیط طبیعی سازمان محیط زیست نیز با اعلام این مطلب که جمعیت آرتمیا؛ نگین دریاچه ارومیه منقرض شده است، می‌گوید: وقتی شوری آب دریاچه ارومیه به حد فوق اشباع برسد جمعیت آرتمیا نیز کاهش می‌یابد.

تخم آرتمیا می‌تواند تا 50 سال زنده باشد و اگر آب به دریاچه بازگردد این گونه نیز بارور می‌شود.

ناصر آق، مدیر بخش اکولوژی، بیولوژی و مدیریت ذخایر پژوهشکده آرتمیا  برای توضیح این مسئله به 120 سال پیش اشاره می‌کند و می‌گوید: 120 سال پیش اولین بار این گونه رنگ به رنگ در ارومیه گزارش شد. در آن زمان در هر لیتر یک عدد آرتمیا وجود داشت؛‌اما حالا در 100لیتر هم یک عدد آرتمیا دیده نمی‌شود.

وی با اشاره به افزایش جمعیت آرتمیا در سال‌های پیش می‌افزاید: در سال 1995 میلادی تعداد کل وزنی آرتمیا در دریاچه ارومیه بالغ بر 400 هزار تن بوده است.

«آق» در پاسخ به این پرسش که آمار دقیقی درباره جمعیت آرتمیا وجود دارد یا خیر؟ تصریح می‌کند: در حال حاضر اطلاعات دقیقی در این‌زمینه نداریم؛ جمعیت آرتمیا تنها 3 ماه در سال یعنی در اردیبهشت، خرداد و تیر آن هم در مناطق محدود دریاچه مشاهده شده که تعداد آن بسیار کم بوده است درحالی که در گذشته در 9 ماه از سال آرتمیا وجود داشت.

مدیر بخش اکولوژی، بیولوژی و مدیریت ذخایر پژوهشکده آرتمیا هشدار می‌دهد: جمعیت آرتمیا یک هزار برابر گذشته کاهش یافته است البته در برخی مناطق نیز می توانیم بگوییم تا 10 هزار برابر کاهش داشته است.

آق که معتقد است اگر اقدامات علمی صورت گیرد آرتمیا در دریاچه ارومیه نابود نمی‌شود، می‌‌گوید: اگر تخم آن باقی بماند می‌تواند جمعیت را احیا کند.

وی می‌گوید: با توجه به این‌که احیا جمعیت آرتمیا زمان می‌برد، پیشنهاد داده‌ایم بازسازی ذخایر آرتمیا را به صورت مصنوعی انجام دهیم؛ یعنی تخم آرتمیا در مناطقی خاص از دریاچه رهاسازی شود تا بتوانیم جمعیت را افزایش دهیم.زمانی که تخم بیشتری در کف دریاچه باقی بماند پس از شرایط بحرانی، آن زمان که آب به دریاچه وارد می‌شود، جمعیت شکوفایی را ایجاد می‌کند.

آرتمیا آژیر قرمز برای فلامینگوها

رنگ رخسار خبر می‌دهد از سر درون؛ به نظر می‌رسد آرتمیا حتی با تغییر رنگ خود نیز به اطرافیانش هشدار می‌دهند.

آرتمیا رنگ‌های مختلفی دارد از سفید شروع می‌شود تا رنگ سبز نارنجی و قرمز. رنگ آرتمیا در شرایط مختلف تغییر می‌کند وقتی اکسیژن آب کم می‌شود آرتمیا به تدریج به تولید هموگلوبین شروع می‌کند. هر مقدار تولید هموگلوبین بیشتر شود قرمز رنگ می‌شود.

آرتمیا غذای برخی پرندگان دریاچه ارومیه از جمله فلامینگوها است؛ با از بین رفتن آرتمیا فلامینگوها نیز چند سالی‌ست از دریاچه ارومیه دل کندند و دیگر بازنگشتند.

در گذشته صدها هزار پرنده به این دریاچه مهاجرت می‌کردند و با مهاجرتشان ارومیه را جانی دوباره می‌بخشیدند، اما خشکسالی باعث شده تا ارومیه جایگاه بین‌المللی خود را از دست بدهد و از سوی دیگر پرندگان نیز حتی برای مرثیه‌خوانی به ارومیه بازنگردند.

پرنده‌های بی خبر از همه‌جا پس از بازی و شیطنت وقتی بر روی دریاچه ارومیه می‌نشینند، نمک‌ پرو بالشان را می‌گیرد و نمی‌توانند پرواز کنند؛ پرنده‌ها باز هم با تمام توانشان بال می‌زنند اما نمی‌تواند از دریاچه ارومیه جدا شوند گویی به زمین چسبیده‌اند؛ گویی یکباره متوجه می‌شوند که مرگ گریبانشان را گرفته است. این توصیف یکی از دوستداران محیط زیست است که به طور اتفاقی شاهد مرگ یکی از پرندگان مهاجر به دریاچه ارومیه بوده است.

پرندگان به تدریج احساس کردند که دریاچه ارومیه دیگر برایشان آرامشی نخواهد داشت ؛ ‌آنها فهمیدند که حتی برای یک لحظه هم نمی‌توانند برای دیدن این دریاچه کهن و اساطیری بازگردند هر چند که پلیکان‌ها نیز از این قائده مستثنی نبودند.

با کاهش آب دریاچه ارومیه و قرار گرفتن این دریاچه در لبه پرتگاه، برخی از مسئولان و فعالان محیط زیست از عدم مدیریت منابع آب گله‌مند هستند و معتقدند این مسئله باعث شده دریاچه ارومیه تا به این روز دچار شود.

متوسط سالانه آب ورودی به دریاچه 5 هزار و 300 میلیون متر مکعب برآ‌ورد می شود. بارش های مستقیم بر سطح دریاچه همراه با ورود جریان های آب زیر زمینی را می توان از دیگر منابع تغذیه کننده آب دریاچه برشمرد. با توجه به برداشت گسترده از آب‌های زیر زمینی سهم جریانات زیر زمینی در تغذیه دریاچه به طور قابل ملاحظه کاهش یافته است.

مدیر کل اداره محیط زیست استان آذربایجان غربی با اشاره به نقش رودهایی مانند زرینه‌رود و سیمینه رود در تأمین آب دریاچه ارومیه، می‌گوید: 52 درصد آب دریاچه ارومیه از زرینه‌رود تأمین می‌شود اما با توجه به افزایش میزان برداشت آب در حال حاضر هیچگونه ورودی آب از طریق زرینه‌رود و سایر رودها به دریاچه نداریم.

در این میان برخی مسئولان از انتقال آب زرینه‌رود به تبریز و مصرف آن در بخش کشاورزی و فضای سبز خبر می‌دهند اما آیا آبیاری فضای سبز شهر تبریز از حفظ دریاچه ارومیه این ذخیره‌گاه زیست کره و پارک ملی مهم‌تر است؟

عبا‌س‌نژاد اظهار داشت: با کوچکترین باد ذرات نمک در هوا پخش می‌شود و به زمین‌های کشاورزی و شهرهای اطراف رسوخ می‌‌کند.

معاون طبیعی سازمان محیط زیست نیز ضمن هشدار نسبت به وضعیت دریاچه ارومیه تصریح می‌کند: رسوبات دریاچه ارومیه با یک وزش باد به راحتی همه منطقه را فرا می‌گیرد.

سلیمان جعفرزاده نماینده مجلس شورای اسلامی نیز معتقد است:در صورتی که این دریاچه خشک شود شن‌های روان و نمکی تا نزدیکی‌های قزوین خواهد آمد و دریاچه به کویر تبدیل می‌شود.

احمدی کارشناس آلودگی هوا می‌گوید: با توجه به اینکه در حال حاضر کشور با مشکل گردوغبارهای عراق مواجه است، نباید اجازه دهیم شن‌های روان و نمکی دریاچه ارومیه نیز مشکلات را بیشتر کند.

مرگ بی صدای دریاچه ارومیه

هر چند گروهی نیز خشکسالی و کاهش باران را در سرنوشت دریاچه ارومیه سهیم می‌دانند، اما صدوق به این مسئله اعتقادی ندارد و می‌گوید: در حال حاضر این ادعا مطرح است که 67 درصد کم آبی دریاچه ارومیه مربوط به علت خشکسالی است؛ در حالی که خشکسالی مشکلی است که همیشه و در همه دوران وجود داشته است.

وی مشکل دریاچه ارومیه را ناشی از سدها می داند که بر روی رودخانه‌های منتهی به دریاچه زده شده و بلای جان این دریاچه اسطوره‌ای شده است.

معاون محیط طبیعی سازمان محیط زیست می‌گوید: 21 رودخانه و 39 مسیل وارد دریاچه ارومیه می‌شوند اما حالا چگونه ممکن است یک قطره آب هم به این دریاچه نمی‌ریزد؟

صدوق با یادآوری این مطلب مبنی بر اینکه‌ آب دریاچه ارومیه از 3 حوزه استان‌های آذربایجان شرقی، غربی و کردستان تأمین می‌شود، می‌افزاید: 29 سد در حال حاضر به بهره‌برداری رسیده است و 17 سد نیز در دست مطالعه است. حال با این وضعیت ببینید در آینده چه اتفاقی رخ خواهد داد.

برخی از کارشناسان و مسئولان محیط زیست اعلام کردند با این روند بدون شک «چی‌چست» یا همان دریاچه ارومیه ظرف 2 تا 3 سال آینده می‌میرد.

معاون محیط طبیعی سازمان محیط زیست درباره تعیین حقابه هر استان اشاره می‌کند و می‌گوید: در حال حاضر با توجه به مخالفت‌های استان‌دارها نشان می‌دهد که رسیدن به توافق در زمینه تعیین حقابه بسیار سخت است.

این روزها طرح انتقال آب خزر به دریاچه ارومیه نیز به منظور رهایی از خشک‌سالی مطرح شده است که هنوز در هاله‌ای از ابهام است و مسئولان هنوز نظر خاصی درباره این طرح اعلام نکرده‌اند.

جعفرزاده درباره انتقال آب به ارومیه، می‌گوید: اگر در سال اول 500 میلیارد تومان اعتبار را برای نجات ارومیه اختصاص دهند در ظرف 2 سال مشکل تأمین و انتقال آب به دریاچه ارومیه حل می‌شود.

مسئولان سازمان محیط زیست به منظور جلوگیری از خشک شدن دریاچه ارومیه، طرح جامع مدیریتی را تدوین کرده‌اند. این طرح شمال بخش‌های مختلفی است و هدف از تدوین آن ایجاد یک چارچوب واحد برای برنامه‌ریزی و اقدام نهادهای ملی و استانی است. ضمن این‌که همکاری در استان‌های آذربایجان شرقی و غربی و کردستان را افزایش دهد؛ بی‌شک اجرای این برنامه مستلزم وجود حمایت‌های مسئولان و مقامات استانی و کشوری است.

تصور این‌که باید تنها طرح جامع مدیریتی دریاچه ارومیه را ورق زد و بر عدم اجرای برنامه‌‌‌ریزی‌ها افسوس خورد واقعیت تلخی است که سایه‌اش را روز به روز گسترش می‌دهد. اختلافات مسئولان برای پرداخت حقابه و تأمین آب مورد نیاز از طریق رودخانه‌های زرینه‌رود و ارس همچنان ادامه دارد و این در حالی‌ است که ارومیه با تمام ویژگی‌ها و شرایط خاص اکولوژیکی همچنان با کم آبی مبارزه می‌‌کند.