جذام، بیماری‌ای ‌که فراموش می‌شود

برای این­که از روند بیماری جذام در کشور بیشتر بدانیم به سراغ دکتر یحیی دولتی، رئیس مرکز پژوهش بیماری‌های پوست و جذام دانشگاه علوم پزشکی تهران رفتیم. این داروساز و متخصص پوست، مو، زیبایی و عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران که بیشتر سال­‌های عمر خود را صرف ریشه­‌کن کردن جذام کرده است به پرسش های ما درباره وضعیت فعلی درمان‌ها و روش‌های درمانی پیش‌رو پاسخ داده است.

از روزهای اول فعالیت خود در زمینه بیماری جذام بگویید.

در سال 1351 زمانی که دوره تحصیلاتم‌ در آمریکا پایان یافت و دوره تحصیلی جذام را نیز گذرانده بودم به ایران بازگشتم و به طور داوطلب عضو سازمان جذام که تازه تاسیس بود، شدم.

در آن سال‌ها پزشکان ایرانی درخصوص تشخیص و درمان جذام کم بودند البته مرکز تحقیقات خوبی در اهر داشتیم و پزشکان کره‌‌ای آنجا را اداره می‌کردند.

در آن سال‌ها براساس آمار پیش‌بینی می‌شد 35 تا 36 هزار جذامی در کشور داشته باشیم و با رقم اعلام شده از سوی سازمان بهداشت جهانی برای حذف این بیماری فاصله زیادی داشتیم. WHO اعلام کرده بود در صورتی که آمار جذام یک مورد در 10 هزار نفر جمعیت باشد بیماری در مرحله حذف است، اما ما فاصله زیادی داشتیم.

از دو طریق معاینه بالینی و ظاهر افراد و از طریق آزمایشگاه و تهیه کشت و لام زیر میکروسکوپ بیماری جذام قابل تشخیص است. جذام در سنین کودکی و جوانی بیشتر شیوع دارد، اما نکته خوشحال‌کننده این است که بیش از 94 درصد مردم به جذام مقاومند و به آن مبتلا نمی‌شوند.

باید دانست که جذام را کسی می‌گیرد که در خانواده‌اش کسی مبتلا به جذام باشد و مدت طولانی با او در تماس باشد و در ثانی از بچگی با او در تماس بوده، همچنین زندگی فقیرانه و ضعیفی از نظر تغذیه‌ای داشته باشد. پزشکان با معاینه ظاهری پوست و اندام‌های افرادی که در تماس مستقیم و طولانی با بیماران جذامی‌اند و این که تظاهرات بالینی به صورت زخم‌های پوستی با بی‌حسی در ناحیه وسط زخم، به این بیماری پی می‌برند. پزشک وقتی با یک جسم تیز و یا داغ ناحیه وسط زخم را تحریک می‌کند اگر بیمار هیچ حسی نداشت و این زخم بیش از 3 ماه بود باید بررسی‌‌های آزمایشگاهی انجام شود که در این صورت با خراش دادن زخم و تراشیدن آن و ریختن آن روی لام جهت بررسی میکروسکوپی، همچنین با تکه‌برداری و گرفتن بیوپسی می‌توان تشخیص را قطعی کرد.

ما و همکارانمان 25 سال است که به دنبال واکسن جذام هستیم، نه تنها ما بلکه همکاران خارجی ما نیز موفق به یافتن واکسنی موثر نشده‌اند، اما داروهای خوب و موثری جهت کنترل بیماری در جهان پیدا کرده‌اند.

من بارها تاکید کرده ام، اگر بخواهیم بیماری‌ای از دنیا ریشه‌کن شود باید واکسن آن تولید و مصرف شود. در مورد انگل و میکروب، تولید واکسن بسادگی ویروس نیست و تولید واکسن برای آن بسیار دشوار است. واکسن باید ایمنی بالایی ایجاد کند که این به ساختار آنتی‌ژن میکروب مربوط است. تلاش فراوانی کردیم که برای جذام واکسن درست کنیم، اما نشد اگرچه با همکاری دکتر جان استنفورد، پروفسور انگلیسی توانستیم ماده‌ای از یک میکروب که از اوگاندا آورده شد، تهیه کنیم که ایمنی‌زایی خوبی برای مقابله با بیماری‌ها در بدن انسان به دست آوردیم، اما هنوز هم واکسن قطعی‌ای برای جذام کشف نکردیم و تحقیقات بیشتر دیگری نخواهیم داشت. البته از ماده مذکور جهت واکسن سالک به منظور ایمنی‌زایی بیشتر استفاده کردیم و امیدواریم به نتایج خوبی دست یابیم.

به گفته سازمان بهداشت جهانی (WHO) وقتی حلقه انتقال بیماری قطع شود این بیماری ریشه‌کن می‌شود. به امید آن روز در دهه آینده هستیم اگرچه اکنون در وضعیت حذف جذام قرار داریم و از آن 15 ـ‌10 سال گذشته است.

جذام ایران در خط پایان

در سال‌های غمبار دهه 1330 و 1340 بیماری جذام در نقاط مختلف کشور بویژه آذربایجان بیداد می‌کرد. در آن سال‌ها با تلاش‌های چندین ساله پزشکان و متخصصان خارجی و داخلی، آسایشگاه باباباغی تبریز به عنوان یکی از مراکز تحقیقات پوست و جذام جهان در 15 کیلومتری شمال غربی شهر تبریز فعالیت خود را با هدف درمان، نگهداری و اسکان بیماران جذامی آغاز کرد.

در سال‌های آغازین فعالیت باباباغی، کمبود پزشک و دارو مشکلات زیادی برای بیماران ایجاد کرده بود، اما با تلاش‌های داخلی و توجه مراجع بین‌المللی ازجمله سازمان بهداشت جهانی در سال 1342 در جایگاه ویژه و هم ردیف کشورهای کمک گیرنده از WHO قرار گرفت و نخستین محموله دارویی برای 600 بیمار وارد این مرکز شد.

البته پس از پیروزی انقلاب شکوهمند اسلامی نیز این آسایشگاه هرگز از نظرها دور نماند. اگرچه این مرکز از کمک‌های دولتی بی‌بهره نبود، اما نقش کمک‌های مردمی نیز فراموش نشدنی است. اکنون کمک به این بیماران و عیادت از آنان در آسایشگاه باباباغی تبریز به یک فرهنگ پسندیده تبدیل شده است.

هم‌اکنون حدود 123 خانواده جذامی در کنار حدود یکصد پرسنل اداری در آسایشگاه به دامداری، کشاورزی و دیگر فعالیت‌های خدماتی مشغولند و امرار معاش می‌کنند.این بیماری دیگر مانند سال‌های دهه 20 تا 50 هجری شمسی بیماری وحشتناکی نیست به گونه‌ای که طول درمان جذام از 15 سال در دهه 40 هجری به 45 روز تا 6 ماه در عصر حاضر کاهش یافته است.

رضا حسینمردی 
جام جم