خودکفایی در صنعت نفت فقط در 15 سال

با توجه به این‌که نفت و گاز مزیت اصلی کشورها می‌باشد، فعالیت در این حوزه را به عنوان لازمه اصلی فعالیت‌های جهاد دانشگاهی انتخاب کردیم. یکی از مهم‌ترین بحث‌ها در صنعت نفت ما این است که نفت را باید با دانش و فناوری خودمان اکتشاف، استخراج، پالایش و بهره‌وری کنیم. فناوری‌های انجام مهندسی پایه یکی از این موارد می‌باشد که متاسفانه در بسیاری از موارد توسط خارجیان انجام می‌شود.

جهاد دانشگاهی از حدود دهه 60 وارد صنعت نفت ایران شد. در حال حاضر هم یک کنسرسیوم با سازمان گسترش و صنایع دفاع تشکیل داده‌ایم تا بتوانیم 2 فاز از پارس جنوبی را انجام دهیم. وظیفه جهاد دانشگاهی را بیشتر انجام مهندسی در این پروژه‌ها و ساخت تجهیزات می‌دانیم.

به طور کلی در صنعت ما باور اشتباهی وجود داشت که خوشبختانه در حال حاضر رفع شده است. عده‌‌ای معتقد بودند که لزومی ندارد که ما خیلی وقت صرف فناروی کنیم و باید فناوری را بخریم، اما ما به هر حال انقلابی کردیم که شعارش نه شرقی نه غربی است. ما دارای محدودیت‌هایی هم از طرف شرق و هم از طرف غرب خواهیم بود. بنابراین ما حتما باید به سمت اقتصاد دانش‌بنیان برویم؛ اقتصادی که علم و فن آن متعلق به خودمان باشد.

شکل بهترش این است که بگوییم ما با محدودیت‌هایی که آنها اعمال می‌کنند، نرویم به سمت کسب دانش بلکه در شرایط عادی به دنبال کسب دانش فنی باشیم. همیشه دانش به دست آ‌وردن چند راه دارد. شما می‌توانید از ابتدا همه مطالعات را انجام بدهید، یا اگر امکان دارد دانش را بخرید که البته معمولا کسی دانش را نمی‌فروشد. ولی راه سوم که همه دنیا انجام می‌دهند این است که در کنار انجام کار با شرکت‌‌های خارجی، شما باید دانش را کسب کنید.

به هر حال اتفاق خوبی که در کشور در صنعت نفت افتاد بحث اختصاص یک درصد درآمدهای شرکت‌ها و تولید فناوری و تحقیقات بود که ما از محل همان یک ‌درصد با 4 شرکت اصلی نفت یعنی شرکت نفت، گاز، پتروشیمی و پالایشگاه و پخش، ‌تفاهمنامه‌های خوبی را بسته‌ایم؛ این تفاهمنامه‌ها منجر به تعداد زیادی قرارداد شد.

قانون یک‌ درصد و البته مشکلاتی که به لحاظ تحریم حادث شده و بعد هم ایجاد این فرهنگ در بدنه صنعت نفت که باید به توسعه فناوری داخلی اهمیت داده شود، به این مهم کمک کرد.

باید در این زمینه تعیین‌تکلیف کنیم که به هر حال توسعه فناوری در این صنعت، متولی‌اش خود صنعت هست یا معاونت علمی ـ‌ فناوری است یا متولی آن وزارت علوم و تحقیقات و فناوری است. مشکلی که در توسعه فناوری در کشور ما وجود دارد، این است که متولی توسعه فناوری در کشور هنوز مشخص نیست.

ولی متاسفانه هنوز این تقسیم مسوولیت انجام نشده. این کار باید تعیین تکلیف بشود و هم معاونت علمی ـ فناوری ریاست جمهوری باید نقش را مشخص کنند و هم وزارت علوم در حال حاضر این سردرگمی در کشور ما هست و ما امیدوار بودیم با تهیه نقشه جامع ملی این مساله حل شود که تهیه نقش جامع هم متاسفانه بیش از حد طولانی شد.

نقشه باید به عنوان سند بالادستی حتما در تهیه برنامه‌های توسعه قرار بگیرد، اولین چیزی که در توسعه باید اتفاق بیفتد، بحث تدوین دکترین توسعه است، اما به هر حال من شخصا معتقدم به‌‌رغم این‌که فاصله کمی تا افق 1404 داریم، ولی اگر 3 برنامه باقیمانده به درستی تهیه شود و تلاش و کوشش بسیار زیادی کنیم، به اهداف خواهیم رسید.

ما به تحقق آن خیلی خوش‌بین هستیم، البته به شرط آن که انتخاب مدیران متناسب با اقتضائات زمان باشد یعنی در کشوری که می‌خواهد دهه چهارم خودش را دهه پیشرفت و عدالت بداند حتما مدیرانش در بخش‌های صنعتی باید دانش‌‌بنیان باشند و ما نباید منتظر کسب تجربه مدیران باشیم، این افراد را ما داریم فقط باید شناسایی شوند، مدیران باید خودباور باشند، خودباور به معنای واقعی یعنی کسی که این راه‌ها را رفته و آن باور را از رفتن راه به دست آورده، چون یکی از مشکلات جدی ما این است که مدیران خوب ما این باورشان، باور قلبی نیست و در مقابل کارشناسی نامناسب افراد محرز دچار تردید می‌شوند. ولی اگر کسانی باشند که این راه را خودشان رفته باشند و باور را از رفتن راه به دست آورده باشند، امکان ندارد که تردید ایجاد شود.

بله، اگر 3 تا برنامه‌ دانش بنیان داشته باشیم و بعد هم تلاش و کوشش شبانه‌روزی کنیم و خیلی راه‌ها را میانبر برویم، مسوولیت‌ها را درست تقسیم کنیم. یکی از مشکلات جدی که در کشور ما وجود دارد، موازی‌کاری‌هایی است که در کشور انجام می‌شود.

تا آنجا که امکان دارد سعی می‌کنیم موازی‌کاری انجام ندهیم. هرچند عمدتا کار در دانشگاه‌ها به شکل دانشجویی خودش باقی می‌ماند، اما ویژگی اصلی جهاد دانشگاهی این است که مطالعات پژوهشی خود را کاربردی می‌کند و از این دید نگاه می‌کنیم که سعی می‌کنیم قرارداد با صنعت نفت باشد. ما به درخواست مناطق نفت‌خیز جنوب سعی کردیم نرم‌افزاری برای مدل‌سازی مخازن نفتی طراحی کنیم. در ضمن روی بحث استفاده از سیانوباکتری‌های (ریزجلبک‌ها)‌ در تعیین شوری مخازن نفتی کار می‌کنیم که کیفیت نفت را بتواند مرغوب‌تر کند. همچنین روی بحث امکان‌سنجی زیاده برداشت نفت خام از سنگ مخزن به روش میکروبی کار می‌کنیم. یک پروژه خوب دیگر که باز در حوزه میکروبیولوژی است استفاده از باکتری‌های نفت‌خوار به منظور تصفیه پسمانده‌هایی است که پس از انجام عملیات حفاری به جای می‌ماند که در حال حاضر قرارداد طرح جامعی را به عنوان مدیریت پسماندهای هیدروکربنی دکل‌های اکتشاف نفت با مدیریت اکتشاف نفت امضا کرده‌ایم.

بله، این پروژه به اتمام رسیده و نتایج آن را خود مناطق نفت‌خیز جنوب در جراید اعلام کردند. در حال حاضر 2 قرارداد دیگر را با مناطق نفت‌خیز جنوب و شرکت ملی حفاری در این حوزه و یک قرارداد جامع‌تر را با حوزه مدیریت اکتشاف نفت داریم. ما آمادگی داریم که این کار را توسعه دهیم و با تجهیز تیم‌های مختلف سرعت کار را افزایش دهیم. منتها همبستگی کارفرمایان نیاز است.

خوشبختانه 2 تکنولوژی یعنی باکتری‌های نفت‌خوار و استفاده از ریزجلبک‌ها از جمله طرح‌های جهاد بوده که در این منطقه مورد استفاده قرار گرفته است.

نه هنوز ولی فکر می‌کنم در آینده چون کار ما با موفقیت انجام شده، با استقبال خوبی همراه شود.

علی‌رغم این که همه موانع موجود برطرف شده ولی هنوز پرداخت‌های ارزی ـ ریالی انجام نشده تا پروژه‌های جهاد در این بخش شروع شود. ما خودمان با استفاده از منابع جهاد تا حدودی پروژه‌ها را جلو برده‌ایم، اما هنوز پرداخت‌های ریالی انجام نشده. آنچه را که ما دنبال می‌کنیم این است که دانش فنی طراحی و ساخت دکل‌های حفاری را به دست آوریم و یک برند ایرانی ایجاد کنیم.

برخی از قسمت‌های دکل‌های حفاری در ایران کپی‌سازی شده، یعنی دکل موجود را کپی‌سازی و بازسازی کردند و بعضی از تجهیزات را خریدند منتها دانش فنی آن کسب نشده است. آنچه که ما دنبال آن هستیم و اخیرا هم یک کنسرسیوم 4جانبه متشکل از جهاد دانشگاهی، سازمان گسترش، صنایع دفاع و صنایع هوافضا تشکیل دادیم. این است که بتوانیم کل تجهیزات مورد نیاز صنعت حفاری را در این کنسرسیوم مطرح کنیم و یک برند ایرانی با هدف ایجاد صنعت ایرانی بسازیم و طراحی‌اش را خودمان انجام بدهیم تا مرحله ساخت و خدمات پس از فروش آن را که امیدواریم با مذاکراتی که با صنعت نفت ایران، معاونت پژوهش و فناوری و مدیرعامل محترم شرکت نفت ایران داریم بتوانیم به نتیجه برسانیم و ساخت تعداد مناسبی دکل حفاری را به ما واگذار کنند تا بتوانیم این صنعت را شکل بدهیم.

بحث هدفمندی یارانه‌ها که بحث درستی است. حتما باید بحث هدفمند‌سازی یارانه‌‌ها اتفاق بیفتد و در کنار آن باید آزادسازی قیمت ارز اتفاق بیفتد. چون اگر فقط بخواهیم یارانه‌ها را هدفمند کنیم و قیمت ارز را آزاد نکنیم، بی‌شک فشار زیادی به صنایع داخلی می‌آید و واردات بشدت توسعه پیدا خواهد کرد. قطعا دولت محترم برنامه‌هایی را در این زمینه دارد. به هر حال توسعه یک تعامل خوب‌ بین دولت و مردم است و با یک برنامه‌ریزی هوشمندانه که باید توسط دولت انجام شود. اینجا نقش دولت نقش اساسی است یعنی هوشمندی دولت در برنامه‌ریزی مناسب وظیفه آن است. مردم هم باید همکاری مناسب را بکنند.

جهاد برنامه‌ریزی کرده که کلا در تحقق اهداف چشم‌انداز نظام نقش شاخصی داشته باشد، به شرطی که از توانمندی آن استفاده شود. ما 3 صنعت را به عنوان صنعت شاخص در توسعه صنعتی کشور مدنظر خودمان قرار می‌دهیم و انتخاب کردیم که کارهایمان را در این زمینه متمرکز کنیم؛ نفت گاز، پتروشیمی، حل و نقل صنایع فلزی و غیرفلزی. این‌ها صنایعی هستند که در آینده توسعه زیادی دارند و صنایع تکرارپذیر هستند و فکر می‌کنیم کسب دانش فنی در آنها در اغلب زمینه‌ها اقتصادی است. جهاد دانشگاهی در حال حاضر برای ورود به عرصه‌های مختلف توانمندی‌های خوبی دارند.

درصد و عدد برای این کار نمی‌توانیم مشخص کنیم، ولی برنامه‌ریزی بسیار خوبی برای ورود به این عرصه‌‌ها داشته‌ایم و اگر دقت کنید در صنایع بالادستی توان بسیار خوبی داریم. یک ویژگی‌ که در جهاد دانشگاهی وجود دارد، خودباوری و اشراف علمی و فناورانه به موضوع و توان مدیریت استفاده از نیروهای مختلف است. این توان خوبی است که در جهاد دانشگاهی وجود دارد منتها باید مسوولیت به جهاد دانشگاهی واگذار شود.