ایمن سازی و دیگر هیچ

زلزله3/6ریشتری شهرستان بم ساعت 26/5 بامداد روز جمعه گذشته رخ داد و 80 درصد این شهر تاریخی را به تلی از خاک و خون مبدل کرد. بیشترین دلیل تلفات زلزله های ایران ، به مقاوم نبودن ساختمانها در مقابل زلزله

کد خبر: ۳۴۳۲۰

برمی گردد.
بحث زلزله خیز بودن ایران و ایمن نبودن ساختمان ها در مقابل زلزله ، بحثی است که براحتی نمی توان از کنارش گذشت.
بر این اساس با کارشناسان زلزله شناسی در کشور به گفتگو نشسته ایم.
دکتر فریبرز ناطقی الهی استاد نمونه کشور در زلزله ، در گفتگویی به پرسشهای ما درباره زلزله و شرایط ایران در مقابله با این رفتار طبیعت پاسخ داد. این گفتگو را باهم می خوانیم.

باز هم زلزله...
بله باز هم زلزله ؛ اما قابل پیش بینی بود. پهنه ایران یک قسمت از پهنه های خطرساز زلزله است.
بارها و بارها در طول تاریخ ما زلزله رخ داده و عملا ما هیچ درس مثبتی یاد نگرفتیم. این زلزله هیچ ویژگی خاصی نداشت. ما از دهها سال پیش می دانستیم که کرمان زلزله خیز است و از طرفی ساختمان هایش مقاومت خوبی ندارد.

چه باید کرد؛
کاری که الان می کنیم ، عکس العمل است. ما باید از پیش برنامه ریزی بکنیم.
ما باید از زلزله های پیش این را می فهمیدیم که سازماندهی و مدیریت بحران زلزله کار بسیار مشکل و پیچیده ای است و با یک جلسه و 2 جلسه کار پیش نمی رود. ما در زلزله رودبار موقعیت مشابه امروز را داشتیم ؛ ولی عملا هیچ درسی نگرفتیم.
سیستمی که ما برای مدیریت سوانح داریم ، مردود است. این در تمام موارد اثبات شده است.

چرا؛
مهمترین دلیل این است که ما تشکل ها و نهادهای در کشور داریم که کارشان این نیست ؛ ولی چون این سمتها از پیش وجود داشته است، افراد با روشهای روز دنیا در مدیریت بحران و برنامه ریزی برای کاهش اثرات زلزله آشنایی ندارند و حتی این تشکلها، مانع پیشرفت کار است.
برای نمونه در سال 77 کتابی درباره مدیریت بحران در کشور چاپ شده که کاملا مسائل را توضیح داده است و جالب است که امروز پس از زلزله بم این کتاب را ورق بزنیم ، می بینیم که تمام مشکلات در این کتاب توضیح داده شده است.
جالب توجه است که سال گذشته در همین ایام در سازمان هلال احمر آنجا، این کتاب تدریس شده است و تمام مسوولان استان کرمان در این جلسه شرکت داشتند.
آن روز گفتیم که در این منطقه ، توانمندی زلزله بسیار بالاست. تمام این مسائل که ما امروزه با آن مواجه هستیم ، در این جلسه بررسی شد و اگر از سال پیش شروع به برنامه ریزی می کردیم ، امروز با این فاجعه روبه رو نبودیم.
ما از زلزله ها و اتفاقات درس نمی گیریم. تا یک هفته ، تمام افکار معطوف این امر است و بعد از آن همه چیز فراموش می شود.

زلزله بعدی کجاست؛
چشمهایتان را ببندید و انگشتتان را روی نقطه ای از نقشه ایران بگذارید، زلزله آنجا می آید!
کشور ما در تمام پهنه ها خطرخیز است و خدا نکند که زلزله در یک شهر بزرگ بیاید. این یک واقعیت است.

چکار باید می کردیم؛
وقتی این واقعیت ها را کنار هم بگذاریم ، باید بدون تعصب قبول کنیم که لازم است نگرشی به این مساله داشته باشیم.
اگر ما درصدی از تلاش همه جانبه ای که طی این چند روز برای امدادرسانی داشتیم را یک سال یا 5 سال گذشته صرف برنامه ریزی می کردیم ، الان تعداد بیشتری از هموطنانمان سالم بودند و حتی با مشارکت خود آنها می توانستیم به تعداد افراد زنده ای که از زیر آوار بیرون می آوریم ، اضافه کنیم.

وضعیت ایران از نظر زلزله خیزی در جهان را چگونه توصیف می کنید؛
اگر هرمی را تصور کنید که نوک آن با شماره 10 نشانگر بدترین شرایط و کف آن با شماره صفر، نمایانگر بهترین شرایط باشد، ایران تقریبا با نمره 9 تا 5/9 در نزدیکی قله هرم قرار دارد و می توان آن را از خطرناک ترین مناطق دنیا دانست.

میزان خطر وقوع زلزله ، در نقاط مختلف ایران متفاوت است یا احتمال خطر در تمام مناطق به همین شدت پیش بینی می شود؛
براساس مطالعات انجام شده و آمار موجود، بیشتر مناطق ایران در پهنه گسلها و لرزه خیزی بالایی قرار دارد؛ البته گفته می شود بخشهایی از اصفهان و خوزستان ، کمتر لرزه خیز هستند که احتمالا دلیل این نتیجه گیری ، در دست نبودن اطلاعات کافی درباره زلزله های این مناطق است و به طور کلی می توان از ایران به عنوان یک منطقه زلزله خیز نام برد.

کلمه گسل همیشه با زلزله همراه است. تعریف گسل چیست؛
گسل محل تلاقی صفحات تکتونیکی درون زمین است. می توانید یک تخم مرغ را در نظر بگیرید که پوسته اش ترک برداشته باشد.
به چیزهایی مشابه این ترکها روی پوسته زمین گسل می گوییم. وقتی 2 صفحه درون زمین حرکت می کنند، انرژی آزاد شده از این محل آزاد می شود.
دلیل اهمیت گسلها در زلزله شناسی هم همین است. شاید میان مردم به اشتباه این عقیده رواج پیدا کرده باشد که یک زلزله ، باعث به وجود آمدن گسل می شود؛ اما در حقیقت گسل عامل رخ دادن زلزله است.
زلزله تنها می تواند گسلهای مخفی را نمایان کند.

باتوجه به هجوم روزافزون مردم به شهرهای بزرگ مثل تهران چه برنامه ها و اصولی در زمینه شهرسازی باید در نظر گرفته شود؛
برای مدیریت یک ابرشهر در مقابل زلزله ، مسائل گوناگونی را باید مدنظر قرار داد.
اول این که اجازه ساخت هر نوع بنایی در هر منطقه ای نباید صادر شود.
بعضی از نقاط در شهر وجود دارند که به دلیل شرایط خاک و محل ، مستعد ساخت و ساز ساختمان های بلند یا پراهمیت یا حتی ساختمان های کوتاه و کارگاه های صنعتی نیستند.
باوجود این که شرایط ساخت و ساز در 10 سال گذشته بهتر شده ؛ ولی هنوز در بیشتر مواقع ، دقتهای لازم اعمال نمی شود.
خوشبختانه آیین نامه و مقررات ساخت ، بخوبی به موضوع پرداخته اند؛ اما به دلیل سودجویی سازندگان عملا در مرحله اجرا و ساخت به آنها توجه لازم نشده است.
حتی در بیشتر مواقع دیده می شود که نقشه های طراحی شده به مرحله اجرا درنمی آیند.
در 14 سال گذشته ، فعالیت های بنیادی فراوانی براساس اصول مهندسی زلزله در کشور انجام گرفت. حاصل این فعالیت ها شاید بیش از 30 گزارش علمی درخصوص روشهای تعیین آسیب پذیری و نحوه مقاوم سازی ساختمان های آجری ، فولادی ، بتونی و روستایی است.
انتظار می رود حالا که مسوولان دولت پس از تلاش های فراوان محققان به این باور رسیده اند که مقاوم سازی باید صورت بگیرد و با توجه به این که بودجه لازم هم تامین شده است ، به دور از هر گونه تعصب و مسائل حاشیه ای دستورالعمل های درست در دستور کار قرار گیرد.

پس امکان مقاوم کردن یک بنای ساخته شده بدون رعایت اصول ایمنی وجود دارد. این مقاوم سازی بدون تخریب ، چه هزینه ای را در بر خواهد داشت؛
تجربه نشان داده است که در بدترین شرایط با حدود 10درصد هزینه جایگزینی بنا می شود ساختمان های موجود را بدون تخریب مقاوم سازی کرد؛ اما سوق دادن مردم به این امر، نیازمند فرهنگ سازی قوی در جامعه است.

برای تشخیص مقاوم بودن بنا در مقابل زلزله تخصص خاصی نیاز است؛
مقاوم سازی ، یک امر کاملا تخصصی است. برای این منظور باید از مهندسان مشاور خبره کمک گرفت ؛ البته در کشور ما این مساله بسیار جوان است و شاید لازم باشد که توجه ویژه ای به تقسیم بندی این مهندسان مشاور داده شود.

مردم باید به کجا رجوع کنند؛
در صورت نیاز برای ارزیابی بناها و مقاوم سازی می توان به مراکز تحقیقاتی و مهندسان مشاور رجوع کرد؛ البته مراکز تحقیقاتی که به این مساله غیرانتفاعی نگاه می کنند، در اولویت قرار دارند.

ایمن بودن بنا در مقابل زلزله ، ارتباطی با ارتفاع آن دارد یا نه؛
بسته به نوع زلزله ای که می آید، ساختمان های کوتاه یا بلند تهدید می شوند.
یک قانون کلی در این باره وجود ندارد. ایمنی ساختمان ها چه بلند و چه کوتاه بستگی تام به طراحی درست و ساخت درست در آن ساختمان دارد.

با توجه به شرایط فعلی ، روشی وجود دارد که در کوتاه مدت بتواند وضعیت مقاوم سازی شهرها را بهبود بخشد و نگرانی مردم را کم کند؛
نگرانی ، هیچ دردی را دوا نمی کند. باید با منطق و علم و با ساماندهی گروههای محلی برای مواجهه با زلزله ، مقاوم سازی ساختمان ها برای کاهش اثرات و آموزش های لازم برای آگاهی بیشتر پیش رفت.
مسلما این ایمن سازی ، یکشبه امکان پذیر نیست. باید با صبر و توکل ، قدم به قدم فرآیند کاهش ریسک را به سرانجام رساند.

در نهایت وظیفه شهروندان برای بالا بردن ایمنی در مقابل زلزله چیست؛
نکته اساسی در کاهش ریسک زلزله در جوامع شهری منوط به 3پارامتر اصلی است. این پارامترها عبارتند از:

1- شناخت دقیق خطر و پهنه هایی که خطر می تواند تهدیدکننده باشد.
2- شناخت دقیق آسیب پذیری و در مقابل آن مقاوم سازی لازم برای کاهش آسیب پذیری.
3- ایجاد سیستم مدیریت بحران که با توانمند کردن سیستم مدیریتی سوانح مسلما کاهش ریسک را به دنبال خواهد داشت.

در 10 سال گذشته ، فعالیت های زیادی برای شناخت خطر زلزله و آسیب پذیری در کشور انجام شده است ؛ اما درباره مدیریت بحران هنوز جای کار زیادی باقی است.
تصور می شود با ایجاد این سیستم منسجم و تعریف شده در قالب یک ساختار تشکیلاتی روان مدیریت بحران سوانح طبیعی هم در کشور ساماندهی بشود.
امیدواریم که مسوولان ، متخصصان و خود مردم در کنار هم در یک مثلث کاری نسبت به این قضایا حساس تر باشند و با استناد به مدارک علمی و عملی نسبت به این مهم اقدام کنند.