آشیانه امن‌ برای ‌‌‌‌‌پرندگان ‌زادآور

ما دو عامل تهدیدکننده در آنجا شناسایی کردیم که قابل کنترل بود، عامل تهدیدکننده دیگر، جزر و مد بالاست که عاملی طبیعی است و تحت تاثیر تغییر اقلیم جهانی به وجود آمده است و تحت کنترل ما نبود. اما دو عاملی را شناسایی کردیم که تحت کنترل بود و می‌شد روی آن کار کرد؛ یکی جوامع محلی بودند که ما باید آنها را با آموزش آگاه‌تر می‌کردیم و یکی دیگر هم، گونه‌های غیر بومی است، مثل موش سیاه، که هم شناسایی شدند و هم اثرشان تعیین و کنترل شدند.

گردشگری جزو عوامل نبود، افراد بومی که در جنگل‌های حرا اقدام به صیادی و حراچینی می‌کنند، گاها با کلونی‌های زادآوری مواجه می‌شدند و نه همه آنها، بلکه معدود افرادی از بین آنها بودند که برای خوردن اقدام به جمع‌آوری تخم‌ها می‌کردند، در صورتی که من با آنها که صحبت می‌کردم، می‌گفتند این تخم‌ها مزه خیلی بدی هم داشتند، ولی در هر حال گاهی از روی ناآگاهی این کار را می‌کردند. اما بتازگی پس از آموزش‌هایی که دادیم، تاثیر این عامل بسیار کم شد و سطح تهدید آن پایین آمد.

موش سیاه، همراه موش قهوه‌ای که در تهران هم زندگی می‌کنند، گونه‌های بومی ایران نیستند، در واقع موش سیاه، بومی شبه قاره هند و موش قهوه‌ای، بومی چین است، ولی این گونه‌ها، گونه‌هایی هستند با سازگاری بالا، همه چیزخوارند، با زادآوری بالا و در واقع سازگاری با انواع زیستگاه‌ها که توانستند سراسر دنیا را دربر بگیرند و در حال حاضر دومین عامل تهدیدکننده تنوع زیستی در دنیا هستند. با شروع کشتیرانی در دنیا، این گونه‌ها پخش شدند، ابتدا در سواحل بودند، سواحل و بنادر را در برگرفتند و کم کم با وسایل نقلیه مثل قطار و وسایل حمل بار توانستند در شهرهای دیگر پخش شوند، موش سیاه گونه‌ای است که علاوه بر شهر و محل مسکونی این امکان را دارد که در مناطق طبیعی هم گستره خودش را پراکنده کند و یک عامل تهدیدکننده برای منابع طبیعی و زیستگاه‌های ما می‌شود. موش قهوه‌ای خیلی وابسته به انسان است، موش سیاه می‌تواند این وابستگی را قطع کند و وارد منابع طبیعی شود. طبق پژوهشی که در تمامی جزایر اقیانوسی کار شده است و در سال 2010 نتایج آن منتشر شد، مشخص شد که موش سیاه بیشترین تاثیر را روی زادآوری پرندگان دریایی در سراسر جهان دارد، به طوری که اثرش از گربه‌هایی که به جزایر وارد شدند و حتی انسان هم بیشتر است.

سه گونه جنگل‌های پرتولید در جهان داریم؛ شامل جنگل‌های حاره‌ای یا جنگل‌های استوایی است که بیشتر آنها را به عنوان جنگل‌های خانواده آمازون می‌شناسیم، آبسنگ‌های مرجانی که ما در ناحیه‌هایی از خلیج فارس در اطراف جزیره کیش داریم. همچنین اکوسیستم دیگری به نام پهنای گیاهی جنگل‌های مانگرو. این سه اکوسیستم در دنیا دارای تولید بسیار بالایی در فاز سطح هستند و به همین سبب تنوع زیستی در این جنگل‌ها بسیار بالاست. ما درکشورمان، جنگل‌های حرا را در حاشیه خلیج فارس و دریای عمان داریم و بیشترین جنگل‌هایی که داریم، مابین جزیره قشم و سرزمین اصلی ایران، به نام مناطق حفاظت شده حرا یا ذخیره‌گاه زیست‌کره حرا قرار دارد. این منطقه دارای چهار عنوان بین‌المللی است؛ ذخیره‌گاه زیست‌کره، تالاب بین‌المللی، منطقه مهم پرندگان و منطقه حساس دریایی است و همچنین دارای تک عنوان داخلی منطقه حفاظت شده است. من در مورد اهمیت آن فقط کافی است یکی از این عنوان‌ها را توضیح دهم، اهمیت شیلاتی جنگل‌های حرا به قدری است که ماهی و میگو که ما در خلیج فارس صید می‌کنیم و روزی بسیاری از مردم ساحل‌نشین ما از آن تامین می‌شود، محل تخم‌ریزی و پرورش بچه‌های آنها، جنگل‌های حراست. چون این منطقه از لحاظ مواد غذایی غنی است، این مکان محل تخم‌ریزی و پرورش بسیاری از ماهی‌ها و میگوها می‌شود که پس از بزرگ شدن وارد خلیج می‌شوند و در واقع در آنجا صید می‌شوند. این یک چرخه است، اگر جنگل‌ها حرای ما از بین برود، در واقع شیلات ما در این منطقه هم از بین خواهد رفت.

ما در ایران نزدیک به 9 منطقه جنگل حرا داریم، ولی پراکندگی وسعت کاملاً متمایز است؛ در بوشهر یک هکتار جنگل حرا داریم، اما در جزیره قشم ده هزار هکتار جنگل حرا داریم. در کشورهای دیگر حاشیه خلیج هم ما زیر ده هکتار جنگل حرا داریم. 86 درصد، یعنی حجم بسیار بالایی از این جنگل‌ها، بین جزیره قشم و سرزمین اصلی ایران قرار گرفته است، که اهمیت این منطقه و لزوم توجه بیشتر ما را نشان می‌دهد.

پروژه از آنجا شروع شد که ما پس از مطالعه روی موش سیاه، به صورت تجربی متوجه تاثیر منفی آن، چه بر روی پرندگان و چه بر روی خود درختان حرا شدیم. اما از آنجا که روی پرنده‌ها در جهان خیلی کار شده است، ما پرندگان زادآور را به عنوان گونه چتر در نظر گرفتیم. به طوری که ما اگر پرندگان زادآور را بتوانیم حفظ کنیم می‌توانیم کل این اکوسیستم و کل زیستگاه را حفظ کنیم. در مرحله اول آمدیم با مطالعاتی که در منطقه انجام شده بود و صحبت‌هایی که با کارشناسان کردیم، دو عامل جمع‌آوری تخم توسط مردم و گونه‌های غیر بومی را به عنوان معیار برای شناسایی و عملکرد کارمان در نظر گرفتیم. ابتدا در سال 2008، با مطالعه منطقه علی رغم شرایط گرم و شرجی و بسیار جزر و مدی آن، یک سال به شناسایی پرندگان زادآور پرداختیم که این کار منجر به دو پایان‌نامه فوق لیسانس و هفت گونه زادآور در منطقه شد. در ابتدای سال 2009، قبل از شروع فصل زادآوری پرندگان دو مرحله کار آغاز شد، یک مرحله کار آموزش برای ماهیگیران، چون ماهیگیران بیشتر با جنگل‌های حرا سر و کار دارند و یک بخش دیگر هم کنترل موش سیاه به عنوان مهم‌ترین گونه غیربومی منطقه در یکی از جزایر منطقه که بیشتر کلونی‌ها در آنجا قرار داشت. ما توانستیم این دو سال را با هم مقایسه کنیم، یک سال بدون آموزش و بدون کنترل، چه تعداد گونه و چه میزان زادآوری و چه تعداد موفقیت در زادآوری داشتیم، یک سال هم در سال 2009 با آموزش و با کنترل موش سیاه، می‌خواستیم ببینیم چه تفاوتی ایجاد می‌شود. خوشبختانه آموزش نشان داد که بسیار موثر است و ما با آموزش جوامع محلی می‌توانیم از گونه‌هایی که لانه‌های آنها بسیار آشکار است و براحتی دیده می‌شود و معمولا آشیانه آنها توسط انسان صدمه می‌بیند، به حد بسیار زیادی از صدمه جلوگیری کنیم. در مورد موش سیاه، به این نتیجه رسیدیم که کنترل ما جواب داده است و باعث افزایش زادآوری پرندگان شده است، اما چون موش سیاه، قابلیت تولیدمثل و جابه‌جایی بسیار بالایی دارد، شناگر ماهری است و می‌تواند فواصل جزایر را طی کند، این کار نیازمند کاری مستمر و سالانه است و به صورت مقطعی نمی‌توان این کار را انجام داد. مثل سمپاشی در مزارع، شما یک سال انجام دهید، سال بعد دوباره آفت برمی‌گردد و باید دوباره سمپاشی صورت بگیرد. ولی آموزش را اگر دو سه سال ادامه بدهیم، می‌توانیم مطمئن باشیم که این در نسل‌های بعدی ادامه پیدا می‌کند؛ چه به صورت زبانی و چه به صورت انتشار و پخش راهنمای حفاظت از منطقه. اما برای موش سیاه باید برنامه‌ای از سوی سازمان‌های مربوط، مثل سازمان حفاظت محیط زیست مدون شود و این، جزیی از برنامه‌های کاری آنها قرار بگیرد.

در مرحله اول این کار بدون همکاری مردم محلی امکان‌پذیر نبود، چرا که منطقه بسیار وسیع و جزر و مدی است و دارای آب و هوای گرم و شرجی است که کار را بسیار سخت می‌کند، به همین سبب باید در مرحله اول از مردم محلی تشکر کنیم. در مرحله بعد از سازمان یونسکو، که در واقع حامی این کار بود و از این کار هم در سطح بین‌الملل هم به صورت مادی حمایت کرد، تشکر کنیم و سازمان حفاظت محیط زیست که در واقع متولی منطقه است و کمک‌های لجستیکی در منطقه کرد. همچنین از سازمان حفاظت محیط زیست منطقه آزاد قشم تشکر می‌کنم، چرا که با کمک آنها بود که توانستیم این کار را انجام بدهیم. اعضای فعال انجمن طرح سرزمین هم در این مطالعه، هم در قسمت پایش و هم در قسمت کنترل به ما کمک کردند.

ما با رایزنی‌هایی که کردیم قرار شده است که این پروژه، تحویل مردم محلی بشود، یک سازمان مردم‌نهاد محلی تشکیل بشود و پایش سالانه در فصل بهار که زادآوری است توسط مردم انجام شود و سازمان حفاظت محیط زیست از این کار حمایت کند؛ چه حمایت مادی و چه حمایت معنوی. محیط زیست خود منطقه آزاد هم از این کار حمایت کرده است و درحال حاضر ما توسط افراد بومی در حال انجام پایش هستیم. اما بحثی که مانده، کنترل است که باید برای کنترل، یک ردیف بودجه‌ای در سازمان حفاظت محیط زیست برای این کار اختصاص یابد. همان‌طور که ما در سازمان حفاظت محیط‌زیست برای پارک‌های ملی، یک بودجه برای سرشماری، یک بودجه برای خرید علوفه و بودجه‌های عمرانی داریم، در این منطقه نیز بودجه‌ای اختصاص یابد که در کلونی‌ها هر ساله کنترل داشته باشیم.

در واقع یونسکو از سال 1989 میلادی به طرح‌های حفاظتی که با کمک جوامع محلی انجام و باعث ارتقای سطح حفاظت و توسعه جامعه محلی می‌شود، این جایزه را اختصاص می‌دهد و این فعالیت هم باید چند بخش داشته باشد؛ یک بخش علمی باید داشته باشد و یک بخش حفاظتی اجرایی در منطقه. در این پروژه، همان‌طور که گفتم با انجام دو پایان‌نامه فوق لیسانس و چند مقاله علمی، هم توانستیم پاسخگوی بخش علمی باشیم و هم با مشارکت جوامع محلی توانستیم به حفاظت منطقه کمک کنیم، که این اصلی‌ترین رکن ذخیره‌گاه زیست‌کره است، به همین علت در سال 2009 این پروژه، دومین مقام طرح حفاظتی در دنیا را کسب کرد.

در دهه 80 میلادی دنیا به این نتیجه رسید که حفاظت بدون جوامع محلی پایدار نیست. با سیم خاردار و قرق کردن نمی‌توانیم جایی را به صورت پایدار و مستمر برای آیندگان حفاظت کنیم. برای همین پس از تحقیقات بسیاری در سراسر جهان، پس از سی چهل سال حفاظت به این نتیجه رسیدند که ما باید مناطقی داشته باشیم که حفاظت توسط مردم محلی انجام شود و جوامع محلی هم توسعه پیدا کنند. اگر یکی از این دو انجام نشود، آن حفاظت پایدار نخواهد بود. برای همین شروع کردند به ایجاد شبکه ذخیره‌گاه زیست‌کره در سطح دنیا، اما تاکنون 9 منطقه در ایران توانسته است که این معیارها را پاس کند و به شبکه جهانی ذخیره‌گاه زیست‌کره بپیوندد، مثل پارک ملی گلستان، پارک ملی کویر، منطقه حفاظت شده ارژن و پریشان و منطقه حفاظت شده حرا. اما طبق معیارهایی که ذخیره‌گاه زیست‌کره دارد، یکی از مهم‌ترین معیارهای آن حفاظت با جوامع محلی است، اگر بخواهیم این را در ذخیره‌گاه زیست‌کره ایران بررسی کنیم، می‌بینیم که منطقه حفاظت شده حرا بهترین ذخیره‌گاه زیست‌کره ماست، چون این کار با توسعه مردم و حفاظت توسط مردم دارد انجام می‌شود.

من فکر می‌کنم، مهم‌ترین عامل این است که مردم محلی در روند زندگی‌شان متوجه شده‌اند که اگر این منطقه نباشد، آنها هم نخواهند بود و قبل از ایجاد سازمان‌هایی مثل محیط زیست، حتی در دهه‌های سی و چهل شمسی، خودشان در مقابل بیگانگان که از کشورهای اطراف می‌آمدند، حفاظت کردند. مردم مقیم در کشورهای حاشیه جنوبی خلیج فارس برای تهیه سوخت از جنگل‌های حرا به این جنگل‌ها می‌آمدند و باعث قطع درختان می‌شدند که مردم حاشیه‌نشین جنگل حرا به مقابله به آنها می‌روند که حتی در این راه، یکی از اهالی منطقه هم کشته می‌شود. این نشان می‌دهد، که این منطقه در بین جوامع محلی جایگاه خاصی دارد، هم از آن برای دام‌های خود بهره‌برداری می‌کنند و هم در کنار آن بهره‌برداری به گونه‌ای است که به منطقه آسیب نمی‌رساند و باعث از بین رفتن منطقه نمی‌شود. این الگو در ذخیره‌گاه زیست‌کره ما کمتر دیده ‌می‌شود، که باید تلاش کنند بقیه ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره ما هم به این الگو دست پیدا کنند.

‌محمدجواد ترابی / جام جم