مادر در قاب تلویزیون

همه ما از جایگاه و ارزش این بانوی بزرگوار در زندگی‌مان آگاه هستیم. در فرهنگ ما مفهوم «مادر» مترادف با مفاهیم عمیقی همچون محبت بی‌چشمداشت، ایثار و نجابت است. در فیلم‌ها و سریال‌هایی که با محوریت مادر، یا برای توصیف جایگاه او ساخته می‌شوند، سعی می‌شود که این مفاهیم با همان عظمتی که در آنها نهفته است خود را بنمایانند. خیلی از فیلم‌ها توانایی این را دارند که تعریف درستی از این شخصیت بهشتی ارائه دهند ولی بعضی از فیلم‌ها به دلایلی نمی‌توانند حق مطلب را ادا کنند.

زندگی ما با شخصیتی که از کودکی به عنوان مادر می‌شناسیم شکل گرفته است. اکثر مردم بیشترین عشق را در همان کودکی از مادرانشان دریافت کرده‌اند. به همین خاطر است که اکثر ما مادران را خوب می‌شناسیم. همین شناخت باعث می‌شود که وقتی در یک فیلم توصیف نادرست یا غلوشده‌ای از مادر ببینیم، به سرعت می‌فهمیم و در ذهنمان آن تصویر را کلیشه‌ای یا غیرواقعی می‌بینیم. در توصیف این شخصیت، همیشه خطر گذر از مرز واقعیت به کلیشه وجود دارد. مثلا ممکن است فیلمسازان به خاطر این که مظلومیت ذاتی شخصیت مادر را بهتر توصیف کنند، پا را از مرز واقعیت بیرون بگذارند و مظلومیت و ستم‌دیدگی او را به سادگی بیش از حد و بی‌ارادگی تبدیل کنند. چنان که در برخی از سریال‌ها می‌بینیم که مفهوم ستم‌کش و ضعیف بودن را با نجابت اشتباه کرده‌اند و تصویری منفعل و آسیب‌پذیر از مادران و زنان نشان می‌دهند. همین‌طور در فیلم‌هایی که قرار است از مادر شخصیتی قوی ببینیم که حمایتگر فرزندان و ستون اصلی خانواده‌اش است، این خطر وجود دارد که زنانگی و لطافت مادر را به مردانگی و خشونت تبدیل کنند. به خاطر دلایل اینچنینی است که می‌بینیم بعضی از فیلم‌ها شخصیت باورپذیری از مادر ارائه نمی‌دهند. بخصوص که شخصیت‌پردازی مادر در سینما و تلویزیون ما قدمت دارد و هر چیزی که سابقه و قدمت زیادی داشته باشد کلیشه‌هایی نیز به دنبال دارد که در طول زمان تثبیت و به الگوهای پیش‌ساخته تبدیل شده‌اند. طوری که وقتی کسی می‌خواهد شخصیت مادر را در فیلم یا سریالی خلق کند به همان نمونه‌های مشهور قبلی رجوع می‌کند و شخصیت داستانش را در قالب یکی از الگوهای پذیرفته‌شده طراحی می‌کند.

اما فیلم‌هایی که با رعایت نکات بسیار ظریف می‌توانند شخصیت مادر را شبیه به مابه‌ازای بیرونی آن ارائه دهند، برای بیننده حالت نوستالژیک و دوست‌داشتنی دارند. البته این که شخصیت مادر بتواند حالت صمیمیت و مهربانی ذاتی‌اش را به بیننده انتقال دهد، وابستگی بسیاری هم به بازیگر آن نقش دارد. مثلا در فیلم‌هایی که مرحوم حمیده خیرآبادی نقش مادر را بر عهده داشت، شخصیت مادر برای بیننده آشناتر و قابل باورتر بود. ما مادران مهربان «تُپُلی» با آن چادرهای سفید گل‌دار را می‌شناسیم و آن خنده‌های شاد و مهربان، و آن اخم‌های جدی و بداخلاق را تجربه کرده‌ایم. به همین خاطر وقتی کسی با همان درون‌مایه‌های آشنا برایمان حرف‌های آشنا می‌زند، از دیدن او احساس خوشی داریم و به او اعتماد می‌کنیم. بسیاری از بازیگرانی که نقش مادر را در سینمای ما بر عهده دارند، از مرز باریک کلیشه گذر کرده‌اند و به همین خاطر آن احساس خوشایند را از بین می‌برند. البته در فیلم‌ها و تله‌فیلم‌های جدید دوباره در مورد پردازش این شخصیت بازنگری شده است و ما می‌توانیم توصیف دقیق‌تری از مادران را در این فیلم‌ها ببینیم.

در مجموع امسال فیلم‌هایی که با محوریت نقش مادر به مناسبت ایام سوگواری پخش ‌شدند، دارای ظرافت و واقع‌بینی بیشتری بودند . خیلی از نقاط ضعف تله‌فیلم‌های مناسبتی در مورد این موضوع خاص یعنی توصیف جایگاه مادر از بین رفته‌اند. البته هنوز ضعف‌هایی در تله‌فیلم‌ها وجود دارد ولی این‌طور نیست که در مورد این مبحث این ضعف‌ها برجسته‌تر شده باشند، بلکه این مشکلات، در تولیدات غیرمناسبتی هم به چشم می‌خورند. مهم‌ترین جنبه مثبت این رویکرد این است که سعی شده تصویری غیرکلیشه‌ای و خلاقانه از مادر ارائه شود. یعنی مادرانی که در دنیای جدید شیوه‌های جدیدی برای زیستن و انجام وظایف مادرانه پیدا کرده‌اند. همین که سریال‌ها و تله‌فیلم‌های امسال از الگوهای پیش‌ساخته و تصویرهای کلیشه‌ای و تکراری فاصله گرفته‌اند نقطة بسیار مثبت و قابل تحسینی است.

به نظر می‌رسد شناخت، علاقه و ارادت سینماگران نسبت به مادران، باعث شده که به شیوه‌ای آبرومند و شایسته از پس ساختن فیلم‌‌هایی در مورد زن و مادر ایرانی بربیایند. اصولاً تله‌فیلم‌هایی که در مناسبت‌های غم‌انگیز پخش می‌شوند به دلیل اندوه درونیشان و حال و هوای غمگینی که دارند مشکل می‌توانند از جذابیت‌های رایج برای جذب مخاطب بهره بگیرند. اما اگر روند ساخت فیلم‌های مناسبتی و توصیفی به شیوه‌ای که امسال تلویزیون پیش گرفته ادامه پیدا کند، می‌توان امیدوار بود که تله‌فیلم‌های ایام سوگواری هم بزودی مخاطب و جایگاه واقعی خودشان را پیدا کنند.

شروینه شجری‌کهن / جام جم