حضور بی‌برنامه‌

اینها بخشی از صحبت‌های سیداحمد میرعلایی، مدیر عامل بنیاد سینمایی فارابی درخصوص حضور بین‌المللی سینمای ایران در گفتگو با دو خبرگزاری ایسنا و فارس است. در چهارچوب کلی سینمای ایران، این بنیاد متولی بخش بین‌الملل سینمای ایران است. در همین بنیاد است که واحدی به نام «بین‌الملل» سال‌هاست مسوولیت خرید آثار سینمایی خارجی، فروش فیلم‌های ایرانی، شرکت دادن فیلم‌های ایرانی در جشنواره‌های مختلف خارجی، دعوت از فیلمسازان خارجی برای حضور در رویدادها و جشنواره‌های داخلی و... را به‌عهده دارد؛ واحدی که طی سال‌های طولانی توسط برادران اسفندیاری مدیریت شده و تغییر و تحولات مدیریتی در بخش سینما نیز تاثیری بر ساختار آن نگذاشته است.

فعالیت‌های این واحد همواره با سوال‌های مختلفی از سوی دست‌اندرکاران سینمای ایران مواجه بوده است. سینمای ایران در این سال‌ها همواره فعالیت بین‌المللی خود را معطوف به دستیابی به جشنواره‌های اروپایی کرده و کمتر ردی از این سینما در کشورهای خاورمیانه و همسایه که با ایران اشتراک فرهنگی دارند، مشاهده شده است. یکی از مهم‌ترین مقاطع فعالیت بین‌المللی در سینمای ایران، حضور در جشنواره فیلم کن و بازار بین‌المللی فیلم کن است.

در هفته‌های پایانی سال 1388، جواد شمقدری، معاون سینمایی در مراسم اهدای جوایز برگزیدگان بخش جنبی بیست و هشتمین جشنواره بین‌المللی فیلم فجر که در تالار اندیشه حوزه هنری برگزار شد، با ارائه گزارشی، یکی از ویژگی‌های این دوره از جشنواره فیلم فجر را برگزاری این رویداد در 10 استان کشور عنوان کرد. او از این مساله به عنوان یکی از نکات مثبت جشنواره فجر نام برد و در بخشی از صحبت‌هایش به این مساله اشاره کرد که برگزاری جشنواره به این شکل در هیچ کجای دنیا سابقه ندارد و جشنواره فجر به لحاظ شکل اجرایی برگزاری حتی می‌تواند به الگویی برای جشنواره‌های جهانی و از جمله جشنواره فیلم کن تبدیل شود.

هفته گذشته نیز وی در گفتگو با ایسنا به این مساله اشاره کرده که «اگر بخواهیم در عرصه بین‌المللی حضور داشته باشیم، باید همراه با کارنامه موفق باشد و حضورمان به صورت توریستی که بعضی‌ها می‌روند، نباشد.»

نکته جالب توجه این است که هنوز از سوی مسوولان سینمایی، سیاست‌های فعالیت سینمای ایران در بخش بین‌الملل تبیین نشده و در دفترچه سیاست‌های سینمایی نیز اشاره‌ای به نحوه فعالیت‌های بین‌المللی سینمای ایران نشده است. از طرفی ثابت بودن دست‌اندرکاران بخش بین‌الملل نیز نشان می‌دهد با حضور همان چهره‌های قدیمی، احتمالا همان سیاست‌های گذشته دنبال خواهد شد؛ اما به نظر می‌رسد به همان اندازه که برگزاری جشنواره فیلم فجر در سال گذشته توانست تصویر روشنی از سینمای مورد نظر مسوولان سینمایی ارائه کند، جشنواره کن امسال نیز بتواند بسیاری از خط‌مشی‌های مسوولان سینمایی در بخش بین‌الملل را روشن کند.

در دنیای امروز جشنواره‌های سینمایی مختلفی برگزار می‌شود؛ اما در میان همه آنها جشنواره فیلم کن، جایگاهی مهم و اساسی دارد. این جشنواره ویترین سینمای روشنفکری است و به دلیل توفیق‌هایی که سینمای ایران در سال‌های گذشته در آن کسب کرده، همواره مورد توجه و علاقه سینماگران و مسوولان سینمای ایران بوده است. البته در چند سال اخیر ستاره بخت سینمای ایران در کن هم افول کرده و عملا دیگر مسوولان این جشنواره، بنابه دلایلی که چندان مشخص نیست، سینمای ایران را جدی نمی‌گیرند. امسال نیز هیچ فیلمی از سینمای ایران برای حضور در این رویداد دعوت نشده و عباس کیارستمی با فیلم «رونوشت برابر اصل» تنها نام ایرانی حاضر در فهرست هنرمندان این رویداد است.

البته حضور نداشتن فیلمی از سینمای ایران در این رویداد باعث نشده تا مسوولان سینمایی ناامید شوند و کاروان سینمای ایران هر سال با عنوان و پوششی تازه، عازم این رویداد سینمایی می‌شود. یکی از عناوینی که در این چند سال مورد توجه مسوولان سینمایی واقع شده، عبارت «چتر سینمای ایران» است که هر سال با تیتر «در کن برپا می‌شود»، در روزهای برگزاری جشنواره و در قالب خبرهای ارسالی از بنیاد سینمایی فارابی، در رسانه‌ها به چشم می‌خورد! هفته گذشته سیداحمد میرعلایی، مدیرعامل بنیاد سینمایی فارابی در گفتگو با ایسنا از برپایی «چتر سینمای ایران به صورت جدی‌تر و با رنگ و لعاب بهتر در جشنواره فیلم کن» خبر داد.

او با عبارت‌های وسیع‌تر و جذاب‌تر درخصوص حضور امسال سینمای ایران در کن سخن گفت؛ اما محمدرضا عباسیان، مدیر اسبق CMI اداره کل تامین برنامه سیمافیلم که سابقه حضوری طولانی‌مدت در جشنواره فیلم کن را دارد، نکات جالبی درخصوص این چتر مطرح می‌کند. او می‌گوید: «در جشنواره فیلم کن، براساس تقسیم‌بندی صورت گرفته هر کشوری در محلی به نام دهکده جهانی، صاحب یک چادر است. ایران هم تا سال‌ها در این مکان که به معرفی فرهنگ کشورها اختصاص داشت، صاحب چادر بود. متولی این چادر خانه سینما بود؛ اما هزینه آن را بنیاد سینمایی فارابی پرداخت می‌کرد.» او می‌افزاید: «چند سال قبل که جشنواره کن حاضر به نمایش هیچ فیلمی از ایران نشد، خانه سینما هم تصمیم گرفت در این فضا حضور نداشته باشد و با پرداخت نکردن هزینه‌های مربوط به این چادر، فضای مذکور از دست رفت و به کشورهای دیگر اختصاص یافت. از آن سال به بعد بنیاد سینمایی فارابی که متوجه تاثیرهای منفی عدم حضور خود در این مکان شده بود، در بازار فیلم کن اقدام به اجاره محیطی بین 50 تا 100 متر کرد.»

ایران تنها کشوری نیست که در بازار فیلم کن، چادر دارد. به گفته سیدغلامرضا موسوی، تهیه‌کننده سینمای ایران و یکی از شرکت‌کنندگان در دوره‌های متوالی بازار کن، اغلب شرکت‌کنندگان از کشورهایی مانند ایتالیا، اسپانیا، هنگ‌کنگ و چند کشور دیگر نیز هر سال در بازار کن در یک مکان مشخص و در کنار هم حضور پیدا می‌کنند.

به گفته وی، برخی از شرکت‌کنندگان از این کشورها نیز برای خود غرفه جداگانه‌ای می‌گیرند و جدای از فضای واحد کشور خود، اقدام به ارائه آثار خود می‌کنند.

به گفته این تهیه‌کننده، در میان شرکت‌کننده‌های ایرانی نیز برخی افراد ترجیح می‌دهند خود فضای مستقلی اجاره و جدای از بنیاد سینمایی فارابی فعالیت کنند. مثلا صداوسیما، چنین فعالیتی را انجام می‌دهد. چند شرکت خصوصی نیز فضای جداگانه‌ای برای خودشان اجاره می‌کنند. علت چنین کاری این است که بنیاد سینمایی فارابی، تشکیلاتی دولتی و وابسته به دولت ایران شناخته می‌شود و چنین مساله‌ای در فعالیت‌های بین‌المللی، برای شرکت‌های خارجی چندان خوشایند نیست. ازطرفی شرکت‌های ایرانی حاضر در زیر این چتر نیز استقلال ندارند و به همین دلیل ترجیح می‌دهند در فضایی بجز چادر سینمای ایران فعالیت کنند.

کتایون شهابی، یکی از این پخش‌کننده‌های فیلم است که هر سال در فضایی جداگانه از بنیاد سینمایی فارابی، غرفه‌ای اجاره و اقدام به فعالیت می‌کند.شهابی درخصوص سیاست راه‌اندازی «چتر سینمای ایران» در بازار کن به نکته جالبی اشاره می‌کند: «چتر سینمای ایران با هدف حمایت و کمک به بخش خصوصی برای حضور در این بازار، راه‌اندازی شد، اما من هیچ‌گاه از این حمایت بهره‌ای نبردم و به دلیل این‌که حاضر نشدم زیر پوشش بخش دولتی باشم، مورد بی‌مهری قرار گرفته‌ام. مسوولان بخش بین‌الملل فارابی در این سال‌ها حتی به من زنگ نزده‌اند که آیا می‌توانند کمکی به من بکنند یا نه؟! حتی در این حد که مثلا از من بپرسند آیا باری برای ارسال به کن دارم یا نه هم اقدامی نکرده‌اند. البته من این جوری راحت‌تر هستم زیرا وقتی از کسی کمک نمی‌گیرم، مجبور هم نیستم که به آنها گزارش بدهم.»

شرکت‌هایی که در زیر چتر سینمای ایران قرار می‌گیرند، از چه حمایت‌هایی برخوردار می‌شوند؟ این سوالی است که غلامرضا موسوی به آن این‌گونه پاسخ می‌دهد: «در چتر سینمای ایران، میز و غرفه‌ای در اختیار شرکت‌کننده‌های ایرانی قرار می‌گیرد و هر شرکت سینمایی که در زمینه بین‌الملل فعالیت دارد، می‌تواند از این امکان استفاده کند؛ اما سایر هزینه‌ها از قبیل اقامت، خورد و خوراک، رفت و آمد و... باید از سوی شرکت‌کنندگان پرداخت شود.»

شهابی درخصوص این هزینه‌ها اطلاعاتی دارد که آن را این‌گونه ارائه می‌کند: «در بازار کن هرچه غرفه بزرگ‌تر باشد، مبلغ کمتری برای اجاره گرفته می‌شود. با اجاره یک غرفه، 3 نفر می‌توانند به شکل مجانی در بازار فیلم کن شرکت کنند. روال این بازار هم این‌گونه است که افراد برای ورود به این فضا باید حتما هزینه‌ای بپردازند و این‌گونه نیست که عده‌ای بتوانند بدون پرداخت این هزینه وارد بازار شوند. بازار کن هیچ هزینه‌ای بابت اسکان و رفت و آمد به مشتریان خود نمی‌دهد و پرداخت همه این هزینه‌ها به عهده خود شرکت‌کننده است. حتی تلویزیون و میزی که در اختیار شرکت‌کنندگان قرار می‌گیرد هم هزینه دارد؛ اما هزینه اجاره غرفه حدود 8 هزار یورو است.»

حضور در جایی مانند بازار فیلم کن چه اهمیتی دارد؟ آیا باید برای این کار هزینه صرف کرد؟ آیا حضور در این رویداد، فایده خاصی دارد؟ این سوالی است که سیدغلامرضا موسوی به آن این‌گونه پاسخ می‌دهد:«بازار فیلم کن بازار بسیار مهمی است و حضور در این محل برای کار بازاریابی بسیار مهم است. در این بازار هر سال حدود 4 هزار بازاریاب فیلم حضور می‌یابند. البته بازار فضایی نیست که در آن حتما خرید و فروشی رخ دهد و بیشتر محلی است که در آن صحبت‌های اولیه میان خریداران و فروشندگان صورت می‌گیرد و این افراد با هم سلام و علیک می‌کنند. به تعبیری، بازار بیشتر محل قرار است تا محل معامله و معامله بعدا انجام می‌شود. از طرفی اگر سینمای ایران بخواهد با سینمای روز دنیا ارتباط داشته باشد و بداند در دنیا چه اتفاقی رخ می‌دهد، باید حتما در این محل حضور داشته باشد.»

محمدعلی باشه‌آهنگر، کارگردان سینمای ایران سال گذشته به دعوت خانه سینما راهی جشنواره کن شده است. این سفر جایزه‌ای بود که خانه سینما به برگزیدگان جشن خود داد. تجربه این سفر و آشنایی با سینمای دنیا برای این فیلمساز آنقدر شیرین و جذاب بود که تصمیم گرفت امسال با هزینه شخصی خود راهی کن شود؛ اما به دلیل برخی مشکلات شخصی موفق به رفتن به این سفر نشد. او دستاوردهای خود از این سفر را این‌گونه بیان می‌کند: «آنچه که از جشنواره کن در رسانه‌های ایرانی منعکس می‌شود، با اتفاقی که در آن محل می‌افتد، بسیار متفاوت است. این تفاوت هم به ایده‌ای بستگی دارد که براساس آن درخصوص این جشنواره قضاوت می‌شود. خیلی‌ها تصور می‌کنند حضور در این محل، وقت تلف کردن است. گاهی هم فقط فساد آنجا مورد توجه قرار می‌گیرد؛ اما من و محمدرضا گوهری، فیلمنامه‌نویس فیلم «فرزند خاک»، با این‌که از ساعت 30‌/‌8 در سالن سینما بودیم تا فیلم ببینیم، باز هم وقت کم می‌آوردیم. روال کار در آنجا به گونه‌ای است که اگر برای دیدن فیلمی که از قبل رزرو کرده‌ایم به سینما نرویم، از امتیازمان کاسته می‌شود و دیگر نمی‌توانیم فیلم‌های مهم را ببینیم.»

او با اشاره به مساله «زبان و انتخاب فیلم» به عنوان یکی از مسائل مهم در این جشنواره می‌گوید: «باید برای حضور سینماگران در این رویداد، سازماندهی درستی صورت گیرد و افراد متخصص، تعداد مشخصی ـ مثلا 100 فیلم ـ را انتخاب و آن را به ما معرفی کنند تا وقت کمتری تلف شود. البته در این زمینه می‌توان از بخش‌هایی مانند سفارت ایران هم کمک گرفت که ما در طول جشنواره اصلا از سفارت کسی را ندیدیم.»

این کارگردان سینما معتقد است: «بسیاری از آثار ما فارغ از ساخت ضعیف قابلیت ارائه به بازار و جشنواره‌های خارجی را دارد؛ ولی ما در این زمینه هیچ‌گونه تخصصی نداریم و در مورد دادن یک پوستر استاندارد و بروشور برای معرفی فیلم‌ها بسیار عقب هستیم. فیلم‌های ایرانی حضور قابل توجهی در مجلات روزانه نداشتند و من فقط تبلیغ دو فیلم «آل» و «ملک سلیمان» را در مجلات دیدم. در سطح شهر و اطراف بازار نیز بیلبوردهایی وجود داشت که فیلم‌های شرکت‌کننده را تبلیغ می‌کرد؛ اما هیچ اثری از فیلم‌های ایرانی در آنها نبود. از طرفی موقع نمایش فیلم بسیاری از تهیه‌کنندگان و خریداران باید برای دیدن فیلم دعوت شوند تا به سالن آمده و فیلم را ببینند؛ اما این اتفاق فقط درباره فیلم «درباره الی» ساخته اصغر فرهادی و «زمزمه در باد» ساخته شهرام علیدی رخ داد که اولی به دلیل حضور فعال پخش‌کننده آن و دومی به دلیل حضور در یکی از بخش‌های رقابتی جشنواره بود. در مورد سایر فیلم‌های ایرانی، گاه در یک سالن فقط دو نفر برای نمایش فیلم حضور داشتند. این فیلم‌ها از طریق سیستم دولتی در جشنواره شرکت کرده بودند که حالا این سیستم یا امکانات کاملی در اختیار نداشت یا این‌که نگاهی دلسوزانه به فیلم‌ها نداشت.»این فیلمساز در ادامه اضافه می‌کند: «حضور در جشنواره کن به نوعی یک آموزش بی‌واسطه است که باید علاوه بر مدیران سینمایی، فیلمسازان نیز در آن شرکت داشته باشند.» محمدرضا عباسیان که به واسطه شغل اصلی خود یعنی مستندسازی در جشنواره‌های مختلفی نیز حضور داشته، با انتقاد از کلی بودن فعالیت‌های بنیاد فارابی در جشنواره کن، به ذکر مثالی پرداخته و می‌گوید: «هر سال در جشنواره کن، هزینه گزافی برای نمایش اختصاصی فیلم‌های ایرانی در سالن‌های خاص جشنواره می‌شود. مخاطبان این نمایش‌ها هیچ‌گاه بیش از 20 نفر نبوده و گاهی دو نفر یا پنج نفر در این نمایش‌ها حضور داشته‌اند. مسوولان سینمایی امیدوارند با این نمایش‌ها برای فیلم‌ها مشتری فراهم شود. این نمایش‌ها به شکل گسترده در نشریات روزانه جشنواره با صرف هزینه‌های فراوان آگهی می‌شوند؛ اما خروجی خاصی برای فیلم‌ها وجود ندارد.»

او به نکته دیگری هم اشاره کرده و می‌گوید: «در این سال‌ها «انتخاب فیلم برای نمایش در جشنواره فیلم فجر»، «دعوت از چهره‌های سینمایی برای پذیرش داوری جشنواره فیلم فجر» و«خرید رایت فیلم‌های خارجی برای نمایش در جشنواره و اکران» 3 وظیفه‌ای بوده که از سوی بنیاد سینمایی فارابی دنبال شده است. سال گذشته با تاسیس سازمان جشنواره، مقرر شد از این پس جشنواره‌های سینمایی در جایی بجز بنیاد سینمایی فارابی برگزار شود. حالا معلوم نیست این مسوولیت متولی دیگری دارد یا همچنان بنیاد سینمایی فارابی مسوول آن است؟»

برای یافتن پاسخ این سوال با امور بین‌الملل فارابی تماس می‌گیرم؛ ولی آنها ارائه هر نوع اطلاعاتی را به عهده روابط عمومی می‌دانند. روابط عمومی نیز پاسخی برای این سوال ندارد و این سرنوشت اغلب سوال‌هایی است که در فارابی از بخش بین‌الملل وجود دارد.