زنگ تفریح یک فیلمساز جدی

از سوی دیگر شکست «صداها» در گیشه و اعتراض موتمن به شیوه اکران این فیلم هم مزید بر علت شد تا او به سمت تولید فیلمی گیشه‌پسند برود و دست کم این قابلیت خود را به اثبات برساند که کارگردان‌هایی مثل او که به ساخت فیلم‌های فرهنگی و فاخر، شهره هستند و حتی از سوی برخی به ساخت فیلم‌های روشنفکرانه و کم‌مخاطب متهم می‌شوند این قابلیت و توانایی را دارند که فیلم‌های گیشه‌پسند و پر مخاطب بسازند و تماشاگران زیادی را به سالن‌های سینما بکشانند. اما همه اینها دلیل بر این نمی‌شود که بگوییم «پوپک و مش ماشاءالله»، طنز قدرتمندی است. حتی اگر مثل نگارنده به سینمای موتمن علاقه‌مند باشیم و «شب‌های روشن» وی را ستایش کنیم، نمی‌توانیم بپذیریم این فیلم در حد و اندازه‌های موتمن بوده است. موتمن در ساخت این فیلم بیش از متن اثر و مثلا روایت شخصی خود از طنز به شیوه غالب کمدی در سینمای عامیانه رجوع کرده و به همین سبب کمتر می‌توان نگاه و نشانه‌های سینمای موتمن را در آن بازشناسی کرد.

نمی‌توان پوپک و مش ماشاءالله را بدون لحاظ کردن مولف آن نقد و بررسی کرد و این تنوع طلبی در ژانر قطعا برای کارگردان شب‌های روشن، امتیاز ویژه‌ای محسوب نمی‌شود، حتی اگر فیلم پرفروش هم باشد. این غیرمنطقی نیست که از موتمن انتظار طنز متفاوتی را داشته باشیم. وقتی مهرجویی هم به سمت ساخت آثار طنز می‌رود «اجاره‌نشین‌ها» و «میهمان مامان» را می‌سازد نه فیلمی مثل «پوپک و مش ماشاءالله» که بیشتر به طنزهای عامه‌پسند این سال‌ها شباهت دارد.

در این میان نمی‌شود حضور سروش صحت به عنوان نویسنده فیلمنامه را در این روند نادیده گرفت. شاید به همین سبب است که متن داستانی و فضای طنز حاکم بر فیلم به طنزهای 90 شبی یا مناسبتی تلویزیون شباهت پیدا می‌کند. هرچند حضور بازیگرانی مثل فرهاد آئیش و امین حیایی تا حدودی از تحقق کامل این فرآیند جلوگیری می‌کند و خلاقیت فردی آنها مانع از فرو غلتیدن فیلم به یک طنز سطحی می‌شود، اما به لحاظ مضمونی و طنزپردازی، پوپک و مش ماشاءالله، در امتداد همان مسیری است که در 2 دهه اخیر در سینمای طنز ما اتفاق افتاده است.

شخصیت‌پردازی و ایجاد کاراکتر طنز متاثر از همان مولفه‌های آشنا و تجربه شده‌ای است که مخاطبان هم در طنزهای تلویزیونی و هم در سینمای کمدی رایج دیده‌اند. البته شخصیت مش ماشاءالله با بازی فرهاد آئیش را باید یک استثنا دانست که هم جذابیت‌های خوبی در شخصیت‌پردازی دارد و هم پرسوناژ کمتر تجربه شده است. تجربه آئیش در تئاتر و اساسا کار طنز که سبک و سیاق خاص خود را هم دارد کمک کرد تا مش ماشاءالله به پرسوناژی شیرین و دوست‌داشتنی تبدیل شود و در خاطره‌ها بماند. با این حال قرار گرفتن این عنصر در کلیت اثری که دارای تازگی نیست، به جذابیت کلی قصه چندان کمکی نمی‌کند و در پشت آن پنهان می‌شود.

از طرف دیگر انتخاب مهناز افشار برای نقش پوپک بدترین انتخاب ممکن است و بازی ضعیف و تصنعی او هم بار طنز اثر را خنثی می‌کند. بازی او نمی‌تواند به باورپذیری و شکل‌گیری شخصیت دختری به نام پوپک بینجامد. عجیب است که افشار پس از این همه سال تجربه بازیگری در ژانرهای متفاوت، هنوز هم در بسیاری از مهارت‌های ابتدایی بازیگری ضعف دارد و یک واکنش ساده را نمی‌تواند بدرستی بازنمایی کند. اساسا او برای یک کار طنز مناسب نیست و مطمئنا اگر موتمن انتخاب دیگری برای نقش پوپک داشت، محصول کار بهتر از این می‌شد. پوپک و مش ماشاءالله اگرچه در بستر یک داستان، طنز خود را روایت می‌کند، اما نمی‌توان آن را یک طنز موقعیت دانست و بار کمیک فیلم بیشتر بر خلاقیت فردی بازیگران آن بویژه آئیش و حیایی استوار است. البته استفاده از طنز کلامی و شوخی با برخی مفاهیم و ارزش‌های اجتماعی انگار به یک مد سینمایی بدل شده است.

بنیاد این طنز هم براساس تضاد و تعارض ارزش‌ها و ایدئولوژی آدم‌هاست؛ به این معنی که طنز ماجرا در نقطه تلاقی دنیای متفاوت انسان‌هایی است که حالا به اجبار باید در کنار یکدیگر زندگی کنند. موتمن از این موقعیت به نقد اجتماعی و سیاسی جامعه هم نقب می‌زند و لابه‌لای دیالوگ‌ها و موقعیت‌های نمایشی با همه چیز شوخی می‌کند.

دامنه این شوخی‌ها تا طرح کاریکلماتور هم پیش می‌رود و ترکیبی از انواع گوناگون طنز در یک مجموعه داستانی، صورت‌بندی می‌شود. موتمن سعی کرده است از فضای شاد و مفرحی در فیلم خود استفاده کند و نشانه‌های این تمهید را می‌توان در تیتراژ رنگارنگ و کاریکاتوری و موسیقی متن شاد و ریتمیک فیلم بازشناسی کرد. پوپک و مش ماشاءالله را نمی‌توان یک اثر جدی در کارنامه موتمن دانست و انگار ساخت این فیلم یک زنگ تفریح تجربه‌گرایانه برای کارگردانی بود که وسوسه تصاحب گیشه، وی را به ساخت این اثر ترغیب کرد.

سیدرضا صائمی / جام جم