ترس، برادر مرگ است

«آل» به عنوان اولین تجربه سینمایی این کارگردان جوان به نوعی استعداد و توانایی او را در زمینه کارگردانی تایید و ثابت می‌کند که ساعت شنی یک اتفاق نبوده. او در اولین تجربه سینمایی سراغ ژانر تریلر رفته که در سینمای ایران کمتر تجربه شده است . مهندس جوانی از طرف هیات مدیره محل کارش همراه زن باردارش عازم ایروان کشور ارمنستان می‌شود، اما در این سفر اتفاقاتی می‌افتد که زندگی خوش و خرم آنها را دستخوش تغییر و تحول می‌کند. عامل اصلی ترس و وحشت در آل هم تقریبا مثل همه فیلم‌هایی از این دست موجودات ناشناخته‌ای مثل روح و جن هستند که در یک دسته‌بندی کلی می‌توانیم آنها را موجودات غیرارگانیک بنامیم. اساسا دلیل اصلی ایجاد ترس، ناشناختگی و ناآگاهی نسبت به یک موضوع است و تقریبا هیچ چیز مثل موجوداتی غیرارگانیک ناشناخته و غیرقابل دسترس نیست. برای همین است که این موضوع پیش از این که از منظر علمی یا حتی دینی مذهبی مورد بررسی قرار بگیرد، در جایگاه خرافه و یک سری مسائل عوامانه دسته‌بندی می‌شود.

بسیاری از ما کم و بیش تجربه‌هایی در این زمینه داشته‌ایم یا لااقل تجربه‌هایی از دیگران شنیده‌ایم، ولی باز هم ترجیح می‌دهیم به رغم وجود دیدگاه‌های صریح فقهی و دینی، با خرافه نامیدن آنها خودمان را خلاص کنیم. برای همین است که در این‌جور فیلم‌ها صرفا از آنها به عنوان یک عامل ترسناک استفاده می‌کنیم، نه بیشتر. بعد هم با پاک کردن اصل صورت مساله خودمان را خلاص می‌کنیم. این دقیقا همان اتفاقی است که در «آل» هم افتاده.

اتفاقاتی که برای مهندس جوان می‌افتد ربط چندانی به سفرش به ارمنستان ندارد. او پیش از سفر هم درگیر این موضوع است و در فصل آغازین فیلم هم برای همین موضوع به روانپزشک مراجعه کرده. همه اتفاقات هم در مسیری است که این باور را برایش تایید می‌کند. نمونه‌اش داستان زندگی ساموئل (همایون ارشادی) است که مادر او و همسر ارمنی‌اش اعتقاد دارند آل بچه‌شان را به خاطر کوتاهی او با خودش برده، اما او داستانش را تمام و کمال نمی‌گوید تا وقتی که مشابه همان اتفاق برای همسر مهندس جوان هم می‌افتد و ما صدای او را به صورت نریشن روی همان اتفاقات می‌بینیم. این یعنی به نوعی تایید همان باورها.

اما با وجود همه اینها پایان فیلم جور دیگری تمام می‌شود تا همان‌جور که گفتم صورت مساله پاک شود. در مدتی که مهندس جوان مو به مو همه اتفاقات را می‌بیند و با جناب آل محترم دست و پنجه نرم می‌کند، همسر مهندس تصادف کرده و به بیمارستان رفته و در کما بوده و برای همین پلیس هم نتوانسته نشانی از او پیدا کند. این اتفاق به نوعی تایید این جمله ساموئل است که همه آن اطلاعات را درباره آل به مهندس و همین‌طور بیننده فیلم می‌دهد و از طرف دیگر می‌گوید: دنیا همان جوری پیش می‌رود که تو بهش نگاه می‌کنی. جمع این دیدگاه‌ها و رویکردهای ضد و نقیض است که باعث می‌شود در پایان احساس فریب‌خوردگی، شدیدا جای همه احساسات دیگر را در ما بگیرد.

این سردرگمی در روبه‌رو شدن با موضوع و رد یا تاییدش روی ضعف شخصیت‌پردازی فیلم هم تاثیر زیادی گذاشته‌ است. تقریبا همه شخصیت‌ها از این آفت دور نمانده‌اند؛ از زن جوان همکار مهندس جوان (آنا نعمتی) که بنابر شواهد و قراین عاشق اوست و با زمینه‌چینی برای انتقالش به ارمنستان می‌خواهد او را از همسرش دور کند، بگیر تا پیرزن ارمنی که همسایه مهندس است و مدام با همسرش رفت‌وآمد می‌کند و معلوم نیست مهندس جوان با وجود مخالفتش با حضور او در خانه‌اش چرا رک و راست شرش را کم نمی‌کند و مدام سر زنش داد می‌کشد. حتی ساموئل (همایون ارشادی) هم که قاعدتا گماشته و به‌پای آنا نعمتی است، دقیقا در همین مسیر قدم برنمی‌دارد و تکلیفش خیلی با خودش معلوم نیست. آدم بدها فقط تا حدی بد هستند که ما نسبت به آنها مشکوک شویم و ذهنمان مشغول شود و تا آخر فیلم دنبال روابط عل‌ل‌ی و معلولی بین آل با آنها بگردیم. در پایان هم همه چیز با یک تصادف ساده و مختصر ختم به خیر می‌شود و همه‌شان تبرئه می‌شوند.

یکی از چیزهایی که در این فیلم جلب توجه می‌کند، فرم «کابوس در کابوس» خواب‌های مهندس است. او وقتی از یک کابوس بیدار می‌شود، دوباره به کابوس دیگری گرفتار می‌شود و می‌فهمیم که بیدار شدن اولیه هم در همان عالم رویا اتفاق افتاده. این ترفند برای ترساندن چندین بار تکرار می‌شود و انصافا هم ترفند خوب و قشنگی است که با فضای فیلم همخوانی دارد، ولی تکرار مداومش تاثیرش را از بین می‌برد و حتی ملال‌آور می‌شود.

با همه این اوصاف، آل، فیلم مهم و تاثیرگذاری در مسیر تجربه ژانر ترسناک در سینمای ماست. از نکات برجسته فیلم، کارگردانی بهرامیان است که باعث شده فیلم در میان همتایانش خوب به چشم بیاید و ضعف‌هایش در نگاه اول خیلی آزاردهنده نباشد. فضای خاص معماری ارمنستان هم در رسیدن او و فیلمبردارش به قاب‌های خوش‌عکس تاثیر زیادی داشته است.

جابر تواضعی