سید رضا کساییزاده ، مدیرعامل شرکت ملی صادرات گاز ایران معتقد است با اجرای نظام تحول اقتصادی کشور و هدفمندی یارانهها ، امکان حضور بیشتر ایران در بازارهای بینالمللی گاز فراهم میشود. آنچه در پی میآید حاصل گفتگوی «جامجم» با این مدیر نفتی است که 2 سالی میشود در این شرکت فعالیت دارد.
شرکت ملی صادرات گاز اکنون در چه وضعیتی قرار دارد و چه اقداماتی انجام داده است؟
کشور ایران از نظر جغرافیایی و ژئوپلتیکی پتانسیلی دارد که باید در جهت منافع کشور به کار گرفته شود. نقشی که شرکت ملی صادرات گاز دارد این است که حضور قدرتمند ایران در بازار جهانی گاز را ایجاد کند، اما به دلیل مصرف بیرویه گاز در کشور تراز گاز منفی است ولی برای رسیدن به این هدف به 2 موضوع دلخوش کردهایم. یکی ارتقای سطح تولید بویژه برای میدانهای مشترک و دیگری تحول نظام اقتصادی و هدفمند کردن یارانهها، چون مطمئن هستیم با اجرای این برنامه شاهد کاهش مصرف انرژی خواهیم بود.
ما معتقدیم توسعه شبکه گاز باید تندتر شود. دلیلی ندارد که ما فقط مصرفکننده گاز باشیم. الان سهم غالب انرژی مصرفی گاز است و این خوشایند و مطلوب نخواهد بود و به نظرم خطرناک نیز هست. باید در سبد انرژی مصرفی تنوع ایجاد کنیم که با منطقی شدن نرخ انرژی، این تنوع در آینده حاصل میشود. اگر در این جهت حرکت کنیم، میتوانیم به صادرات هم فکر کنیم. وقتی کشوری 16 درصد ذخایر گازی جهان را دارد زیبنده نیست کمتر از یک درصد سهم صادرات داشته باشد. سهم صادراتی گاز ایران حداقل باید به 16 درصد بازار جهانی گاز برسد، چون کشورهایی هستند که هم ذخایر کمتری از ما دارند و هم تولید آنها از ایران کمتر است، ولی سهم بازار بیشتری دارند. صادرات گاز از نظر اقتصادی درآمد ایجاد میکند و از نظر سیاسی هم قدرت چانهزنی کشور را در سطح منطقه و بینالملل افزایش میدهد.
چرا ما که از نظر انرژی کشور قدرتمندی هستیم در این جهت حرکت نکنیم؟ تصمیم ما بر این بوده و این راهبرد را دنبال کردیم که زیرساختهای لازم را برای حضور در تجارت جهانی گاز ایجاد کنیم.
چه نوع زیرساختهایی؟
خوشبختانه این زیرساختها، فخرافزاری، نرمافزاری و سختافزاری است. در زمینه زیرساختهای فخرافزاری و نرمافزاری تاکنون موفق بودهایم به طوری که شرکت ملی صادرات گاز را به نیروهای باتجربه، سازمان مناسب با استانداردهای مناسب، رویهها و دستورالعملهای جهانی و آشنایی با نرمهای بینالمللی تجهیز کردهایم.
در ارتباط با سختافزارها نیز پتانسیل بالقوهای که در کشور وجود دارد باید به پتانسیل بالفعل تبدیل شود که همان تولید بیشتر و مصرف کمتر است تا بتوانیم گاز را صادر کنیم.
در بخش ال ان جی چگونه عمل کردید؟
فعالیتهای خوبی در این زمینه صورت گرفته که اگر نتیجه تلاشها تحقق پیدا کند و منجر به تولید ال ان جی بشود ما به آن سیاستها دسترسی پیدا خواهیم کرد.
در شرایط فعلی نقش شرکت ملی صادرات گاز این است که مذاکرات صادراتی را ادامه دهیم و سوآپ و تزانزیت را دنبال کنیم. واردات هم از دیگر موضوعات مورد پیگیری ماست.
چه مذاکراتی در دست پیگیری دارید؟
در سالهای اخیر توانستیم قرارداد پاکستان را نهایی کنیم، قرارداد ارمنستان اجرایی شد و این کشور گاز ایران را تحویل گرفته است و قرارداد سوئیس را به اتمام رساندیم و در حال نهایی شدن است. قراردادهای قبلی مانند ترکیه، سوآب آذربایجان و نخجوان نیز پیگیری میشود.
قرارداد جدید ترکمنستان که واردات 6 میلیارد متر مکعب گاز در سال به قرارداد قبلی اضافه شده و یک قرارداد کوتاهمدت 100 میلیون متر مکعبی واردات گاز از آذربایجان برای زمستان امسال از دیگر مذاکرات است و بعد از آن مذاکرات برای قرارداد طولانیمدت 500 میلیون متر مکعب در سال آغاز میشود تا 2 میلیارد متر مکعب ادامه مییابد و از آذربایجان به ایران است.
ما فکر میکنیم قراردادهای واردات گاز از نظر اقتصادی برای ما اهمیت دارد، زیرا بعد مسافت محل تولید (عسلویه) به دیگر نقاط که طولانی است هزینه سنگینی را برای انتقال گاز میطلبد که مقرون به صرفه نیست. صرفه اقتصادی آن است که در فاصله 30 کیلومتری خود در منطقه گاز وارد کنیم و در منطقه شمال کشور به مصرف برسانیم.
این موضوع بجز مسائل اقتصادی از نظر سیاسی هم برای ما مهم است، زیرا تعامل با همسایگان برای ما اهمیت دارد. از نظر اقتصادی هم ارزش فراوان دارد زیرا با واردات، گاز در داخل جایگزین نفت کوره و گازوئیل میشود که قیمت این دو فرآورده 2 تا 5/3 برابر بیشتر از قیمت گاز از نظر ارزش حرارتی است، بنابراین برمبنای دید ملی و از نظر اقتصادی و زیستمحیطی، برای کشور اهمیت دارد که این روش اجرا شود.
در این زمینه تشخیص داده شده که واردات کار ارزشمندی است، ضمن آنکه کشورهای مختلفی متقاضی سوآپ گاز هستند. در این بخش تلاشها و مذاکرات زیادی در حال انجام است.
کدام کشورها متقاضی سوآپ هستند؟
کشور عمان، پاکستان و ترکیه متقاضی سوآپ گاز ترکمنستان هستند، اما مذاکرات آن هنوز انجام نشده است.
یعنی شما در برنامه، پیگیری مذاکرات را در دستور دارید؟
متقاضیان دنبال آن هستند و ما هم متناسب با شرایطی که داریم مخالفتی برای مذاکره درباره سوآپ نداریم. شرایطی قائل خواهیم شد که منافع ملی را تامین کند.
در الانجی که وظیفه سازمان شما نیز هست چندان موفق نبودهاید.
در زمینه سرمایهگذاری، احداث واحدها و پذیرش مشارکتهای خارجی و فروش آن وظیفه سازمانی ماست و تاکنون توانستیم طرح ایران الانجی را نهایی کنیم که با پیشرفت حدود 28 درصد کار آن ادامه دارد. با شرکتهای بزرگ بینالمللی مشارکت داشتیم. هرچند آهنگ آن کند شده است، اما ادامه دارد.
آهنگ تقریبا درحد صفر است. اینطور نیست؟
خیر، صفر نیست. توضیح میدهم. به عمد ما یک مدت کار را تعلیق کردیم و در آن وقفه ایجاد کردیم.
چرا؟
زیرا شرکت ملی نفت ایران برای میدان مشترک پارس جنوبی تشخیص داد اگر بخش بالادستی بخواهد منتظر بخش میاندستی یا پاییندستی باشد زمانی طولانی طی خواهد شد، زیرا فرآیند واحدهای الانجی، فرآیندی حدود 8 ساله است و از وقتی مذاکرات آن شروع میشود تا زمانی که طراحی آن انجام و به Fid میرود (تصمیمگیری برای اجرا) حدود 55 ماه فرصت داریم که کار اجرا شود.
چرا شرکت ملی نفت قبل از طراحی این طرحها به فکر نیفتاد؟
چون فکر نمیکردیم این مساله اینقدر طولانی شود و بتازگی شرکت ملی نفت موفق شده در بخش بالادستی به اهداف خود برسد، به طوری که توسعه فاز 11 توسط یک شرکت چینی در حال انجام است و فاز 13 نیز با شرکت شل و رپسول اسپانیا به توافق رسیده است و تولید زودهنگام برای آن در نظر گرفتهاند. امیدواریم این توافقات بزودی به قرارداد تبدیل شود که در این صورت بخش میان دستی کار خود را میتواند ادامه دهد.
اما در عین حال طرحهای ال ان جی پروژههایی سرمایهبر هستند و با این بحران اقتصادی که در دنیا وجود دارد نباید در این شرایط انتظار داشت که بسرعت شکل بگیرند.
در حال حاضر برای طرح پرشین ال ان جی و پارس ال ان جی آماده انتخاب پیمانکار اجرا هستیم و باید مسائل قراردادی نهایی شود.
با کدام کشور توافق داشتید؟
توافق نیست. روش کار این است که اول باید با پیمانکاران مصاحبه کنیم. پیمانکاران زیادی داوطلب انجام کار هستند.
پیمانکاران خارجی دیگر؟
بله، البته با مشارکت داخلی.
مشارکت داخلی دولتی است؟ ظاهرا بخش خصوصی علاقه چندانی به سرمایهگذاری در این حوزه ندارد.
خیر. اتفاقا بخش خصوصی ما بسیار علاقهمند است و اگر منابع مالی آن تامین شود مشکلی ندارد. ما به پیمانکاران خارجی دیکته کردیم که شرط حضور آنها استفاده از پیمانکاران داخلی است.
طرفهای خارجی این مذاکرات از کدام کشورها هستند؟
این مصاحبهها پیش از انتخابات انجام شده و هم شرکتهای اروپایی و هم شرکتهای آسیایی مانند ژاپن که تجربه زیادی در این زمینه دارند حضور دارند و با توجه به بازار کار جهانی که هماکنون با رکود مواجه شده و کارهایشان افت کرده است علاقه زیادی دارند که در ایران کار کنند. اما مشکل اساسی، تامین مالی است که با توجه به مصوبات شورای اقتصاد سهم طرف ایرانی در طرح ال ان جی نمیتواند بیش از 20 درصد باشد و سهم غالب به بخش خارجی اختصاص داده شده است. ما امیدواریم مسائل قراردادی زودتر نهایی شود.
نوع قرارداد چه خواهد بود؟
نوع قراردادها 2 بخش دارد که یکی بالادستی است (Service contrat) و دو بخش میاندستی به صورت مشارکتی است یعنی سهام دادن و به تناسب سهام خود سرمایه بیاورند، حال به صورت فاینانس، نقدی و به هر شکلی که میتوانند. آنچه برای وزارت نفت اولویت دارد سرمایهگذاری در میدانهای مشترک است، اگرچه در بعضی میدانها مانند پارس شمالی که در اختیار چینیها قرار دارد در حال انجام است. مذاکرات بخش میاندستی برای تهیه قرارداد و مستندات آن زمانبر است (یک سال زمان میبرد) و پس از امضای قرارداد میاندستی کار پیمانکار شروع میشود.
چرا مذاکرات قراردادهای گاز این قدر طولانی میشود؟
صنعت نفت در کشور ما 100 سال قدمت دارد و در کشورهای دیگر نیز از قدمت بالایی برخوردار است. همه چیز آن مشخص و جا افتاده است؛ اما قراردادهای صنعت گاز، هم پیچیدگی بالاتری دارد و هم بسیاری از موارد آن هنوز تجاری نشده است، مثلا کشورهای معدودی در دنیا ال ان جی داشتند. الان قطر به عنوان یک کشور تولیدکننده ال ان جی در سطح بسیار بالا وارد شده، استرالیا سریع حرکت میکند که از قطر جلو بزند و کشورهایی مانند مالزی که پیشتاز بودند از برنامه عقب افتادند.
چقدر سرمایه برای ال ان جی پیشبینی کردهاید؟
چیزی حدود 70 میلیارد دلار باید سرمایهگذاری در بخش ال ان جی داشته باشیم که در دهه آینده شاهد باشیم که هم در بخش ال ان جی و هم در بخش صادرات گاز از طریق لوله بتوانیم روزانه 570 میلیون مترمکعب گاز صادر کنیم.
این ادعا که ال ان جی میتواند از نظر درآمدزایی جایگزین نفت باشد، چقدر درست است؟
نفت در دنیا رو به افول است. شدت مصرف گاز رو به افزایش است. رشد مصرف گاز بیشتر از رشد مصرف فرآوردههای نفتی و زغال سنگی است.
در شرایط فعلی نفت خام نقش اول را دارد، زغال سنگ دوم و گاز نقش سوم را از نظر میزان مصرف دارد، اما کمکم گاز دوم و اول خواهد شد. علت این است که گاز محصول پاک است و از نظر زیستمحیطی آلایندگی کمتری دارد و از نظر اقتصادی با ارزش حرارتی مساوی، قیمت کمتری از نفت دارد و سهلالوصول است. از طریق لوله براحتی به دست میرسد، از طریق حمل با کشتی به صورت ال ان جی به اقصی نقاط دنیا دسترسی خواهد داشت و درواقع انعطافپذیری بالایی از لحاظ حمل دارد و میتواند جایگزین مناسبی برای نفت خام باشد و به همین دلیل کشورهایی که حتی توانایی احداث خط لوله گاز را دارند، تاسیسات الان جی احداث میکنند (ترمینالهای دریافت ال ان جی).
حتی اروپا که زمستانها اغلب در ارتباط با گاز دچار مشکل میشود (به دلیل خریداری گاز از روسیه و اکراین) به فکر افتاده فقط دنبال خط لوله گاز نباشد، بلکه از طریق ال ان جی نیاز خود را تامین کند و به احداث ترمینالهای ال ان جی میپردازد. البته دنبال خطوط لوله گاز بجز روسیه هستند.
چشمانداز گاز را با توجه به این مسائل که گفتید در اروپا چگونه میبینید؟
یا اروپا در شرایطی فعلی حدود 500 میلیارد مترمکعب گاز مصرف میکند که این میزان در دهه 2030 به عددی حدود 700 میلیارد مترمکعب خواهد رسید. در مقابل، تولید گاز اروپا سال به سال کاهش پیدا میکند. بر این اساس نیاز به گاز بیشتری خواهد داشت. خط نوبوکو که قرار است کشیده شود باز هم برای نیازهای آینده اروپا کافی نیست و اروپا باید اقدامات دیگری را برای تامین دو دهه آینده خود انجام دهد.
سرانجام نوبوکو چه شده است؟
اروپا هنوز برای اجرای این پروژه با هیچیک از تولیدکنندگان گاز قراردادی امضا نکرده است. آنچه امضا شده بین کشورهایی است که قرار است خط لوله از آنها عبور کند. 5 کشور هستند که بیشتر خط از ترکیه است و هنوز این پروژه اجرایی نشده است.
پس توافق اجلاس ترکیه در تابستان امسال چه بود؟
این توافق فقط بین همان 5 کشور بود که خط لوله از آنها برای اجرای پروژه عبور میکند.
پس توجیه نبود ایران همین است که میفرمایید.
بله. واقعیت این است که این 5 کشور هم مصرفکننده هستند، هم عبوردهنده خط لوله و هزینهای را نیز به عنوان ترانزیت و انتقال میگیرند. این کشورها 50 درصد گاز را مصرف کنند و 50 درصد دیگر را به این خط تزریق میکنند. قرار است فاز اول خط که در سال 2011 آغاز میشود با نصف ظرفیت کار کند و کمکم به ظرفیت بالاتر برسد که 31 میلیارد مترمکعب در سال خواهد بود.
نقش ایران در پروژه چه خواهد بود؟
کشورهایی که اروپا در شرایط فعلی آنها حساب کرده، آذربایجان، ترکمنستان و عراق هستند.
ذخایر گازی این کشورها که مانند ایران مطمئن نیست.
روی ما هم حساب دارند، اما مسائل سیاسی مانع از آن شده که مستقیما با ما وارد مذاکره شوند، اساسا تامینکننده اصلی گاز در این پروژه ایران است. گاز ترکمنستان وقتی میخواهد به نوبوکو برسد، هزینه سنگینی را در بر خواهد داشت. بنابراین برای تولیدکننده مقرون به صرفه نخواهد بود.
آذربایجان هم آنقدر گاز ندارد که بتواند نوبوکو را پر کند. البته این کشور در سرویس قرار دادن میدان گازی «شاه ونیز» میتواند تامینکننده گاز باشد، اما به دلیل تعهدات قبلی و نیاز داخلی خود آنقدر گاز ندارد که بتواند در پروژه مشارکت تام داشته باشد.
عراق هم معلوم نیست موفق شود. گازی برای انتقال ندارد، اما در حال توسعه میادین خود است. چقدر گاز تولید شود و به نوبوکو برسد، هنوز مشخص نیست. بنابراین نوبوکو الان روی کاغذ است و اجرایی نشده است.
فکر میکنید این پروژه اجرایی شود؟
به نظر من حتما باید اجرا شود، زیرا اروپا نیاز به گاز دارد، اما نه به شکلی که فکر میکند. بلکه باید از تولیدکنندگان در این زمینه تمکین کند.
افق این پروژه چند ساله است؟
اجرایی شدن خطوط، هم به یک اراده سیاسی و هم منابع مالی بستگی دارد. زیرا سرمایه سنگینی میخواهد.
چقدر سرمایه؟
چیزی حدود 8 میلیارد دلار سرمایهگذاری لازم دارد.
این هزینه چندان برای کشورهایی اروپایی سنگین نخواهد بود؟
آنها پولی از جیبشان برای این پروژه نخواهند گذاشت از طریق بانکها فاینانس میکنند و درآمدشان را هم میبرند.
اما این توافق باید جمعی باشد. نقطه اصلی نگرانی اروپاییها که هنوز خط را شروع نکردهاند، منابع تولید است زیرا اگر این خط پر شود اقتصادی است اگر پر نشود اقتصادی نخواهد بود.
ایران پیشنهادی مطرح کرد برای جایگزینی خط نوبوکو به نام پرشین پایپ لاین. آیا روی این پیشنهاد کاری شده است یا در حد یک حرف است؟
به هر حال این یک گزینه است. ما داریم مسیرهای مختلف را بررسی میکنیم. به دو شرکت اروپایی هم دادیم و این بررسی انجام شده است. 5 مسیر متفاوت را انتخاب کردند. یکی از مسیرها نوبوکو و یکی هم پرشین پایپ لاین بود، یک مسیر از عراق و سوریه و مسیر دیگر از دریای سیاه بود. در کل مسیرهای مختلفی بررسی شد و ما هنوز خودمان هیچ مسیری را انتخاب نکردهآیم.
در این مسیرها کدامیک از آنها از نظر اقتصادی سیاسی کارآمدتر از بقیه است؟
خط نوبوکو. نوبوکو از نظر اقتصادی و مسیر، خط مناسبی است برای ایران هم گزینه خوبی است.
بتازگی بخشی برای صادرات گاز به کشور عراق هم مطرح شد، قرار است چه میزان گاز به این کشور صادر شود؟
ما با همه کشورهای همسایه در حال مذاکره هستیم و همه آنها نیاز به گاز ایران دارند. رویکرد و سیاست ما این است که این گاز در اختیار آنها قرار گیرد. اما گاز ایران نیاز به سرمایهگذاری دارد. هر کدام از همسایگان که علاقهمند به دریافت گاز از ایران هستند، میتوانند با مشارکت در سرمایهگذاری و توسعه میادین، گاز موردنیاز خود را تامین کنند.
مذاکرات با عمان در این باره به کجا رسید؟ بویژه در میدان هنگام.
بخش بالادست آن میدان مربوط به شرکت نفت فلات قاره است. اما بخش خرید گاز به ما مربوط است. مذاکراتی هم داشتیم که ادامه دارد. موضوعی که هنوز حل نشده بحث قیمت گاز است. زیرا سیاست وزارت نفت درباره قیمت گاز این است که قیمت پایه در عسلویه برای همه قراردادها داشته باشیم و از عسلویه تا مرزی که قرار است گاز منتقل شود هزینه حمل به آن اضافه شود یعنی قیمت پایه گاز یکسان خواهد بود.
ما نمیتوانیم از این موضوع عدول کنیم و همسایگان نباید انتظار داشته باشند این پایه را در نظر نگیریم.
در حوزه پارس جنوبی تاکنون با کدامیک از کشورهای همسایه برای توسعه و خرید گاز به توافق رسیدید؟ قبلا با بحرین، کویت، عمان، امارات و ترکیه از سمت غرب به توافقهایی رسیدهایم. ترکیه تا یک ماه آینده فرصت دارد توسعه فازهای 21، 23 و 24 را نهایی کند و بحرین قرار بود در 2 فاز سرمایهگذاری و گاز دریافت کند.
درباره کویت بحث سرمایهگذاری مطرح نبود، فقط روزانه 300 میلیون فوتمکعب گاز میخواهند که مذاکرات آن ادامه دارد. امارات هم متقاضی بوده و مذاکرات آن ادامه دارد.
شرکت ملی صادرات گاز درباره صرفهجویی چه اقداماتی انجام داده است؟
ما تنها شرکتی هستیم که براساس فرامین رهبر معظم انقلاب در زمینه صرفهجویی تلاش و برنامه savex را اجرا کردیم.
این برنامه چیست؟
save و export یعنی ابتدا صرفهجویی کن، بعد صادر کن. این طرح قرار است در نیروگاهها اجرا شود. یک مشاور خارجی و یک مشاور داخلی در این زمینه کار کردند که برای افزایش بازده نیروگاهها و کمپرسورهای گاز چه کار کنیم. مشاور، گزارش نهایی را ارائه کرده است و تا آخر سال تکلیف ما روشن میشود که کدامیک از نیروگاهها باید روزآمد بشود.
توافقی با وزارت نیرو در این زمینه داشتهاید؟
بله. هزینه این پروژه در نیروگاهها از محل صرفهجویی گاز بازپرداخت میشود.
شما اعتبار در اختیار وزارت نیرو قرار میدهید؟
اجرای طرح با وزارت نیرو خواهد بود و ما تامین هزینه خواهیم کرد که کار ملی ارزشمندی است، چون بیش از یکسوم گاز کشور در نیروگاهها مصرف میشود و قرار است در دو نیروگاه به صورت آزمایشی اجرا شود.
یکی دیگر از اقداماتی که انجام دادیم این است که روی نظام تعالی Efum کار کردیم و خوشبختانه بتازگی ارزیابی شدیم. براساس این نظام شناخته شده از این پس روشها و دستورالعملها با این نظام پیشرفته اروپایی اجرا میشود و هر روز خودمان را روزآمد خواهیم کرد و شرکت یک چهره بینالمللی پیدا میکند که مورد قبول رقبا و مشتریان خواهد بود.
درباره خط لوله صلح و حضور و عدم حضور هند توضیح دهید. به کجا رسید؟
قرارداد با پاکستان نهایی شده و آمدن و نیامدن هند مهم نیست. هماکنون درباره این موضوع که اگر هند بخواهد در این پروژه مشارکت کند، چه اتفاقی میافتد، در حال مذاکره با پاکستان هستیم.
قرارداد امضاشده در تابستان به کجا رسید؟
بقیه قرارداد با پاکستان است. سه چهار سال طول میکشد تا پاکستان خط لوله را اجرا کند و ما فکر میکنیم اگر این کشور جدی باشد، تا اوایل 2014 میتواند گاز ما را دریافت کند.
سرانجام قرارداد سوئیس که قبلا امضا شده به کجا رسید، آیا اجرا خواهد شد؟
برای اجرای این قرارداد هیچگونه نگرانی نداریم و کارها طبق قرارداد پیش خواهد رفت.
زیبا اسماعیلی
در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم