شمارش معکوس برای یافتن زندگی فرازمینی

با توجه به شرایطی که در حال حاضر تلسکوپ فضایی کپلر در آن به سر می‌برد و نویدبخش گشودن پنجره‌های جدیدی به درون فضاهای دور دست و چشم انداز حیات فرامنظومه‌ای است، اخترشناسان اینک و با اطمینان مضاعفی از ایستادن بر لبه کرانه‌های دور فضا خبر می‌دهند و نسبت به تحقق آنچه که از آن تحت عنوان آخرین گام‌ها برای ورود به قلمرو جهان‌های مسکون دیگر یاد می‌شود، با امیدواری دلگرم‌کننده‌ای خاطر نشان می‌سازند در شرف یافتن سیاره‌های شبه‌زمینی در مدار ستارگان دیگر هستند؛ و این موضوعی است که اکثر دانشمندان در حوزه‌های کیهان‌شناسی، نجوم و زیست‌کره به اتفاق آرا و در طول سال‌های اخیر متفق‌القول معتقدند نه‌تنها در نوع خود مرزی بنیادی و گامی کلیدی در تعیین تنها بودن یا نبودن جهان ما در عالم به شمار خواهد رفت، بلکه می‌تواند پاسخگوی موثق و مطمئنی بر پرسش‌های انبوه بشر و دانش مقدماتی وی در قبال توصیف و توضیح مولفه‌های کلیدی عالم همچون آینده زیست‌کره و انسان و تقابل این‌دو با جهان‌های دیگر تلقی شود که هریک به نوبه خود جای طرح و بحث خاصی را می‌طلبد.

مقامات ارشد و سایر دانشمندان پیشرو ناسا در زمینه جستجوی سیاره‌های فرا منظومه‌ای شبه‌زمینی قابل سکونت، معتقدند ظرف 4 یا 5‌‌سال آینده باید موفق به کشف نخستین سیاره شبه‌زمینی شوند که در آن حیات قادر به رشد و توسعه است یا ممکن است از قبل موجود باشد. این زمان‌بندی نزدیک برای دستیابی به سیاره‌ای زیست‌پذیر و مسکون در فضاهای دور دست در حالی از سوی دانشمندان ناسا مطرح می‌شود که آنها به همین فرصت زمانی نیز بسنده نکرده و حتی پا را فراتر گذاشته و طی اظهارنظری جسورانه و هیجان‌انگیز خاطر نشان می‌سازند زمان یافتن سیاره‌ای نزدیک به اندازه زمین حتی می‌تواند در همین سال جاری صورت گیرد و البته این مهم مشروط به اشاره‌ای ابتدایی از جانب یک تلسکوپ فضایی جدید خواهد بود که همچون جوینده طلایی ماهر سرتاسر فضا را رهگیری و غربال نماید و سرانجام رگه‌ای طلایی از حیات فرامنظومه‌ای را به ارمغان بیاورد.

از این رو، در همایش سالانه انجمن نجوم آمریکا که هفته اخیر بر پا شد، هریک از موضوعات اکتشافی که به نوعی مستلزم مفهومی موسوم بهexoplanets یا به تعبیری سیارات خارج از مرزهای منظومه شمسی می‌شدند، متفقا به نتیجه‌گیری یکسانی اشاره داشته و بیان می‌کردند به‌رغم وجود کیهان و عالمی سخت و متلاطم از ستارگانی که یکسره در حال انبساط و انفجارند، سیاهچاله‌هایی که خرد و مچاله می‌شوند و کهکشان‌هایی که با هم تصادم و برخورد دارند، سیارات آرام و زنده‌ای مانند زمین که در آنجا حیات قادر به رشد و توسعه است احتمالا فراوان هستند.

تلسکوپ کپلر جدید ناسا و حجم قابل توجهی از تحقیقات جدید پیرامون حوزه رقابت‌آمیز و بحث‌ برانگیز سیارات فرامنظومه‌ای، سر و صدا و بحث‌های برجسته و تامل برانگیزی را طی برگزاری همایش به میان کشید و آن را به کانون داغ و مرکز توجه دانشمندان و همایش سالانه انجمن نجوم آمریکا بدل ساخت. جدی شدن موضوع سیارات فرامنظومه‌ای در حالی است که دانشمندان هم اینک از بودن در جایگاهی تحت عنوان «یک مکان مخصوص باور نکردنی در تاریخ» صحبت به میان می‌آورند که برای پاسخگویی به پرسشی بنیادی و قدیمی که بشریت را از بدو آغاز تمدن سخت درگیر خود کرده گامی نزدیک تر شده است. در این میان به اعتقاد برخی از دانشمندان برای نخستین‌بار و در قبال این پرسش بنیادی که ما تنهاییم جای نوعی خوش‌بینی وجود دارد که سرانجام می‌توان به جواب آخر رسید. بالا گرفتن گمانه‌زنی‌ها درخصوص حیات فرامنظومه‌ای و مباحث نظری و اعتقادی پیرامون پرسش‌های کهنی از این دست در حالی است که حتی کلیسای کاتولیک رم را وادار به برگزاری کنفرانس‌های علمی با محوریت کنکاش و چشم‌انداز آینده حیات فرازمینی انداخته است که ازجمله آن می‌توان به همایش نوامبر گذشته اشاره کرد. به نحوی که کشیش خوزه فونس مدیر رصدخانه واتیکان را بر آن داشت تا طی مصاحبه‌ای در کنفرانس هفته اخیر و پیرو مباحث و نتایج داغ مطرح شده در همایش سالانه انجمن نجوم آمریکا درباره حیات فرامنظومه‌ای، خاطر نشان کند این پرسش‌ها، سوالات بزرگی هستند که در باب معنای نژاد و تبار بشر در این عالم بازتاب می‌یابند.

با این اوصاف و به دنبال گمانه‌زنی‌های مقامات ناسا، پت وردن سرپرست مرکز تحقیقات آمس ناسا با قطع و یقینی جالب توجه اظهار می‌دارد دانشمندان ما انتظار دارند ظرف 4 یا 5 سال به سیاره‌ای در اندازه زمین و قابل سکونت دست یابند. مرکز تحقیقاتی که این اخترشناس و گروهش در آن مشغول رصد هستند ضمن رسیدگی به نحوه کارکرد تلسکوپ کپلر، در حال ایجاد نوعی آمایش سیاره‌ای جامع و پر قدرت از بخش کوچکی از کهکشان است. در این میان نباید از نظر دور داشت که بر خلاف تلسکوپ فضایی هابل به عنوان پیشرفته‌ترین ابزار رصد فضایی عمومی بشر تلسکوپ کپلر ابزار رصدکننده کاملا اختصاصی برای شکار سیارات به شمار می‌رود. به نحوی که تنها و منحصرترین ابزار آن عبارت از نورسنجی است که قادر به اندازه‌گیری درخشندگی همزمان بیشتر از 100 هزار ستاره بوده و می‌تواند هر‌چیزی را که سبب کم نور شدن ستاره‌ای می‌شود مشاهده و رصد نماید. این فرآیند کم فروغ شدن و تاری غالبا زمانی روی می‌دهد که سیاره‌ای در حال گذر از مقابل ستاره مزبور است.

دانشمندان معتقدند هر سیاره‌ای که بنا به تعریف بتواند قادر به پشتیبانی حیات باشد، لازم است بیش از آن که گازی شکل باشد، تقریبا و به طور حتم به شکل صخره‌ای باشد. علاوه بر این ویژگی، چنین سیاره‌ای نیازمند آن است که دقیقا در موقعیت مکانی درستی واقع شده باشد. سیاراتی که به ستاره مادرشان خیلی نزدیک هستند، بسیار داغ بوده و در مقابل سیاراتی که در فاصله‌ای به مراتب دورتر از ستاره خود قرار دارند بسیار سرد خواهند بود. در همین رابطه، اسکات گادی اختر شناس دانشگاه ایالتی اوهایو معتقد است هر سنگ و صخره‌ای را که برگردانیم در حکم یافتن یک سیاره است و این قبیل سیارات در انواع و اقسام محیط‌ها و مکان‌ها واقع می‌شوند.

در حال حاضر، تلسکوپ کپلر با تمرکز بر حدود یک صدم از آسمان شب، بیشتر از 100 هزار ستاره را در دامنه فاصله‌ای مشتمل بر چند صد تا چند هزار سال نوری اسکن می‌کند. با ملاحظه فاصله بعید یک سال نوری (در حدود 4/9 تریلیون کیلومتر) ملاحظه می‌شود که چنین سیاراتی برای سفر در فواصل بسیار بعیدی هستند و نمی‌توان آنها را همچون سیارات حاضر در منظومه‌شمسی از نظر گذراند. جف مارسی اخترشناس دانشگاه برکلی کالیفرنیا معتقد است در صورت وجود جرمی سماوی شبه‌زمینی در حوزه تجسس کپلر، این تلسکوپ حتما موفق به یافتن آن خواهد شد، اما تایید یک مسیر مداری سیاره‌ای 3 سال زمان می‌برد. با این حال، دانشمندان معتقدند به مجرد پیدا شدن سیاره‌ای شبه‌زمینی در موقعیت مکانی صحیح، مساله تعیین وجود یا عدم حضور اجزای متشکله حیات به‌نوبه خود مانع دیگری را مطرح خواهد ساخت. این فرآیند مستلزم تلسکوپ‌های جدید و البته پر هزینه دیگری خواهد بود، به نحوی که یک تلسکوپ فضایی جامع و کامل برای اسکن سیارات شبه‌زمینی از لحاظ وجود اکسیژن، آب، دی‌اکسید کربن و غیره و حتی نشانه‌های خفیف انتشارات صنعتی ناشی از وجود تمدن احتمالی، هزینه‌ای در حدود 5 میلیارد دلار در بر خواهد داشت که البته برای حال حاضر چنین هزینه گزافی نیازمند بودجه‌های خاص خود است. با این اوصاف، به باور اکثر دانشمندان ازجمله مارتا هاینس اخترشناس دانشگاه کرنل که معتقد است هم‌اکنون ما در هنگامه بسیار ویژه‌ای از تاریخ بشریت قرار گرفته‌ایم، چاره‌ای جز به انتظار نشستن برای سرک کشیدن‌های کپلر و لحظات نفسگیر و نادری که از روِیت سیاره‌ای مسکون در آنسوی فضاهای دور دست پیش رویمان می‌گشاید نداریم.

مهریار میرنیا
منابع: Universe today / Discovery