نقش تالاب‌ها در جبران خشکسالی

آب‌بندان که مختص منطقه شمال کشور است در واقع یک استخر خاکی ذخیره آب است که از گود کردن، خاکبرداری یک محدوده، کوبیدن و ایجاد دیواره و حصار دور این محدوده به وجود می‌آید و در بعضی از موارد مساحت آن به 700 هکتار هم می‌رسد. مساحت کل آب‌بندان‌های 3 استان گلستان، گیلان و مازندران در حال حاضر 32 هزار و 973 هکتار است که 60 درصد این آب‌بندان‌ها در استان مازندران قرار دارد.

این سازه منحصر به فرد با توجه به سازگاری آن با محیط و قرار گرفتن در محدوده اراضی کشاورزی نقش عمده‌ای در تامین آب زراعی کشاورزان ایفا می‌کند.

همچنین به دلیل پراکنش زمانی و مکانی بارندگی‌ها و نامشخص بودن زمان و مکان بارش از یک طرف و عدم امکان ساخت سد در همه مناطق، وجود آب‌بندان‌ها در مناطق مختلف و گستردگی آنها در تمامی سطح استان جایگاه بسیار مهمی برای ذخیره‌سازی آب‌های سطحی دارد.

آب رودخانه‌ها و هرزآب‌های ناشی از بارندگی در فصول غیرکاشت از طریق کانال‌ها و سفره‌های آب زیرزمینی به داخل آب‌بندان‌ها هدایت شده و در فصول بهار و تابستان برای آبیاری مورد استفاده قرار می‌گیرند و به ازای هر هکتار آب‌بندان، تا 5 هکتار اراضی شالیزاری مشروب می‌شود. براساس اطلاعات موجود ساخت آب‌بندان‌ها از 3 هزار سال پیش تاکنون در استان‌های شمالی رواج داشته که از حدود 200 سال پیش به آن به عنوان یکی از مهم‌ترین منابع تامین آب زراعی توجه ویژه شده است.

در حال حاضر حدود 700 قطعه آب‌بندان با مساحتی بیش از 17 هزار هکتار در مازندران وجود دارد که می‌تواند بیش از 350 میلیون مترمکعب آب را در خود ذخیره کند و بیش از 50 درصد از تولیدات کشاورزی استان با آب‌بندان‌ها ارتباط دارد.

آب بندان ها در معرض تخریب

مدیر آب و خاک جهاد کشاورزی استان در این مورد گفت: بیش از 50 هزار هکتار از اراضی شالیزاری و سایر محصولات کشاورزی از طریق این آب‌بندان‌ها آبیاری می‌شود.

رضا عظیمی افزود: با توجه به این که سالیان درازی است که این سازه سنتی متولی خاصی ندارد، بلاتکلیف رها شده و نسبت به مرمت و بازسازی اساسی آن اقدامی صورت نگرفته است.

وی افزود: بیشتر آب‌بندان‌ها به علت انباشته شدن رسوبات و لجن و نیز فرسایش دیواره‌ها حجم مفید مخزنی خود را از دست داده‌ و عمق متوسط آب در بسیاری از آنها به کمتر از یک متر رسیده است.

عظیمی گفت: در بسیاری از موارد به عناوین مختلف همچون اضافه شدن به زمین‌های کشاورزی حاشیه آب‌بندان، به حریم این آب‌بندان‌ها تجاوز شده و چون متولی خاصی وجود ندارد از این عمل جلوگیری نشده است تا در نهایت در معرض تخریب قرار گرفته‌اند.

یکی از اهالی روستای چهارمحل محمودآباد معتقد است با این که همه‌ساله در بعضی از روستاها کشاورزان با مشکل آب مواجه هستند اما روستای ما به دلیل وجود آب‌بندان‌های وسیع هیچ‌وقت مشکل کم‌آبی نداشته است. علی‌اکبر رضایی گفت: علاوه بر تامین آب شرب مزارع کشاورزی از آب‌بندان‌ها برای پرورش اردک و ماهی نیز استفاده می‌شود. یکی دیگر از اهالی همین روستا معتقد است: علاوه بر تامین آب زراعی و پرورش انواع آبزیان و پرندگان این آب‌بندان‌ها فضایی بسیار جذاب و زیبا برای گردشگری و گذران اوقات فراغت به وجود می‌آورد.

جعفر نوربخش افزود: در فصول گردشگری همچون بهار و تابستان علاوه بر مردم شهرهای اطراف، از شهرستان‌های دور نیز برای استفاده از مواهب طبیعی این آب‌بندان‌ها به روستاها مسافرت می‌کنند که این مساله به اقتصاد مردم روستا نیز کمک می‌کند. آب‌بندان‌ها همچنین زیستگاه مناسبی برای ایجاد پناهگاه و شرایط خوبی برای آشیانه‌سازی و زادآوری انواع پرندگان مهاجر است. علاوه بر این در ایجاد اشتغال و درآمدزایی برای جوانان روستایی نقش موثری دارد.

مزایای آب بندان

بر این اساس تامین آب زراعی برای کشاورزان، پرورش انواع آبزیان و پرندگان، ایجاد محیط‌های گردشگری، کمک به تنوع زیستی و حفظ محیط زیست، اشتغالزایی و آبادانی روستاها، جلوگیری از مهاجرت روستاییان به شهر، جلوگیری از تغییر الگوی کشت و واردات محصولات کشاورزی و کمک به کشاورزان برای انجام کشت دوم پس از برداشت برنج در اراضی شالیزاری از مهم‌ترین مزایای آب‌بندان‌ها می‌باشد.

دانشیار دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی ساری معتقد است: آلودگی‌های ناشی از پساب‌های کشاورزی موجب از بین رفتن آب‌بندان‌ها می‌شود. دکتر نصرت‌الله صفائیان می‌افزاید: ورود پساب‌های کشاورزی که به وسیله سموم و کودهای کشاورزی آلوده شده و همچنین استفاده بی‌رویه از این آب‌بندان‌ها، فقدان لایروبی منظم، تغییر کاربری آب‌بندان‌ها و ورود گونه‌های گیاهی و جانوری مهاجم موجبات از بین رفتن این منبع آبی مفید را فراهم کرده است که مسوولان باید برای حفظ آن تلاش‌های جدی به عمل آورند.

نیاز به مشارکت دستگاه های اجرایی

در همین حال، مدیر آب و خاک جهاد کشاورزی استان، تهیه طرح جامع توسعه و بهسازی آب‌بندان‌ها، لایروبی منظم، تدوین ضوابط و معیارهای فنی در توسعه آنها، ایجاد زمینه‌های مشارکت و همگرایی دستگاه‌های اجرایی در توسعه آب‌بندان‌ها، هویت بخشی به آب‌بندان‌ها به عنوان میراث و سرمایه ملی و جلوگیری از تعرض به حریم و بستر آنها را از راهکارهای عمده حفظ، توسعه و بهسازی آب‌بندان‌ها عنوان می‌کند.

رضا عظیمی افزود: محافظت از این سازه‌های بومی منحصر بفرد هم وظیفه کشاورزان و روستاییان و هم وظیفه دستگاه‌های اجرایی ذی‌ربط است که با مشارکت همدیگر این منبع غنی آبی که نقش موثری در توسعه استان دارد حفظ شود.حال با توجه به این‌که 90 درصد از آب‌های سطحی استان هدر می‌رود و در فصول غیرزراعی با آبگرفتگی مزارع و شهرها مواجه هستیم، توسعه آب‌بندان‌ها و هدایت آب‌های سطحی به آنها نقش عمده‌ای در جلوگیری از هدر رفتن آب دارد.