بچه جان ! کمتردروغ بگو

بیشتر بچه‌ها در برخی موارد دروغ می‌گویند، اما اولین باری که این کار را انجام می‌دهند می‌توانند حقیقتا سبب شگفتی و تعجب والدینشان شوند. یادگیری این که چگونه دروغ بگویند، قسمتی از پیشرفت و رشد اجتماعی کودک است، اما در عین حال، فراگیری گفتن حقیقت نیز باید سهم عمده‌ای در آن داشته باشد.

در این مقاله، راهکارهای آموختن اهمیت صداقت و درستی به کودک را به تفصیل بیان می‌کنیم.

هدف از دروغ گفتن، گمراه کردن طرف مقابل و رسیدن به اهداف خود است که حاکی از عدم امنیت و اغتشاش درون و نیاز عاطفی است.

یک تحقیق مطالعاتی در این زمینه نشان می‌دهد که کودکان از سن حدودا 3 سالگی قادرند دروغ‌های مصلحتی را به کار برند. در این تحقیق بیان شده است که :

چرا کودکان دروغ می‌گویند؟

چه موقع شروع به دروغ گفتن می‌کنند؟

زمانی که کودک دروغ می‌گوید چه عکس‌العملی باید نشان دهیم؟

چه موقع شما نیاز دارید که حقیقت را بدانید؟

دروغ‌های مصلحتی.

چرا کودکان دروغ می‌گویند؟

بچه‌ها به دلایل زیادی دروغ می‌گویند که بسته به موقعیت و انگیزه‌هایی که دارند این دلایل متفاوت خواهد بود. آنها ممکن است دروغ بگویند به منظور:

پنهان کردن چیزی، پوشاندن اشتباه و لغزش و خطا.

احتراز نمودن و اجتناب کردن از نتایج و پیامدهای عملی یا گاه جلوگیری نمودن از تنبیهی که در انتظارشان است و ترس از مجازاتی که در انتظارشان است.

اغراق‌آمیز کردن و مبالغه نمودن در مورد یک مساله و یا احتمالا تحت تاثیر قرار دادن دیگران.

مورد توجه قرار گرفتن، حتی وقتی که می‌دانند شنونده از حقیقت آگاه است.

با مهارت انجام دادن عملی برای کسب منافع و رسیدن به اهداف و مقاصد یا تدبیر در ایجاد نمودن موقعیتی و یا تنظیم کردن چیزی که تا حالا برای آنها ممنوع و غیرممکن بوده، برای مثال تقاضای آب‌نبات و یا شکلات قبل از شام.

احساس فشار و ناراحتی و یا ضعف و ناتوانی.

حسادت و رقابت.

خودنمایی و غرور.

آرزوها و امیدهای تحقق نیافته.

انتقام‌گیری از دیگران

بازی‌های کودکانه و یا تخیل کودکانه.

الگوهای غلط محیط پیرامون کودک.

تشویق و ترغیب غلط.

آزمودن والدین توسط کودکان که در این موارد اگر عکس‌العمل والدین در مقابل دروغگویی کودکان منفی باشد و این عمل را سرزنش کنند، کودک اظهار می‌کند که شوخی کردم یا بازی کردم. ولی در صورتی که عکس‌العمل والدین مثبت و شادی و لذت باشد، کودک به این کار ادامه می‌دهد.

چه موقع کودکان شروع به دروغگویی می‌کنند؟

بچه‌ها از سن خیلی کمی، می‌توانند دروغگویی را بیاموزند معمولا در حدود سه سالگی و این درست زمانی است که آنها درمی‌یابند که بزرگ‌ترها و والدینشان نمی‌توانند ذهنشان را بخوانند و آنها می‌توانند به مردم اطلاعات غلط بدهند و به این شیوه می‌توانند از دردسر و تنبیه رهایی یابند یا این که کار غلطشان را بپوشانند و پنهان نمایند.

معمولا کودکان بین سنین 4 تا 6 سال بیشتر دروغ می‌گویند. در این سنین ممکن است دروغگویی به کمک ایما و اشارات و حرکات بدنشان مهارت بیشتری پیدا کنند و اکثرا هنرپیشه‌های خوبی در این زمینه باشند اما اغلب اگر به اجبار و فشار مجبور شوند که بیشتر توضیح دهند خودشان را گرفتار خواهند کرد و دروغشان را آشکار می‌کنند. مطالعات نشان می‌دهند که 4 ساله‌ها می‌توانند حدودا هر دو ساعت یک بار دروغ بگویند و 6 ساله‌ها هر 90 دقیقه یک بار دروغ می‌گویند یعنی مهارتشان در دروغگویی با افزایش سن، افزوده می‌شود. وقتی که کودکان به سن مدرسه می‌رسند، در اغلب موارد دروغ می‌گویند و این کار را بسیار متقاعد کننده و با مهارت انجام می‌دهند و به مروری که واژگان و لغات آموخته شده‌شان افزایش پیدا می‌کند دروغی هم که می‌گویند بسیار پیشرفته‌تر و ماهرانه‌تر و باورپذیرتر خواهد بود چرا که بهتر می‌فهمند که دیگران چگونه فکر می‌کنند و افکار دیگران و خصوصا والدینشان را بهتر می‌خوانند. طبق این روند، در 8 سالگی، بچه‌ها می‌توانند بسیار موفقیت‌آمیزتر دروغگویی کنند بدون آن که گرفتار شوند و دروغشان آشکار شود.

زمانی که کودک دروغ می‌گویدچه عکس‌العملی نشان دهیم؟

مثبت‌اندیش باشید و به اهمیت صداقت و راستگویی در خانواده‌‌تان تاکید کنید. می‌توانید به فرزندتان بگویید که شما از گفتن حقیقت قدردانی می‌کنید و وقتی که او به شما دروغ می‌گوید ناراحت می‌شوید و دوست ندارید. برای مثال به او بگویید: وقتی که حقیقت را به من نمی‌گویی، من احساس غم و اندوه و ناراحتی می‌کنم و مایوس و ناامید می‌شوم. همچنین می‌توانید کتاب‌ها یا داستان‌هایی را که در آنها اهمیت صداقت به صورت مشخص و تاکید شده بیان شده را بیازمایید. برای مثال «چوپان دروغگو» یک مثال خوبی است از این که چطور دروغگویی می‌تواند به ضرر شما کار کند و شما را توی دردسر بیندازد.

به طور کلی، آموختن ارزش راستگویی به کودک بهتر از تنبیه کردن او به خاطر بدرفتاری و یا سوءرفتارهای کوچک‌تر است. به کودکتان به خاطر صداقت و راستگویی جایزه بدهید، حتی اگر گاهی اوقات تهیه آن برای شما وقت‌گیر است.

بچه‌ها دوست دارند چیزهایی را از خودشان بسازند. آنها داستان‌های مبالغه‌انگیزی را از خودشان درمی‌آورند تا توجه بیشتری به آنها شود. در حقیقت، وانمود کردن و تصور نمودن متخیلات، برای پیشرفت و ارتقاءو رشد شخصیتی کودک مهم است و در درجه بالایی از اهمیت قرار دارد و تشویق این قبیل بازی‌های تخیلی خوب است. بنابراین داستان‌سازی‌ها و تخیلات کودکان نباید به عنوان دروغگویی تلقی شود خصوصا برای بچه‌های زیر 4 سال.

راهکارهایی برای تشویق راستگویی و ترغیب کودکان به آن:

به محض این که کودک به اندازه کافی برای فهم تفاوت بین حقیقت و دروغ رشد نمود، خوب است که او را به راستگویی تشویق نموده و از وی حمایت کنیم.

اگر کودکتان دارد برای شما چیزی را تعریف می‌کند که خیالی و ساخته ذهن و باورناپذیر است، شما به سادگی می‌توانید با او همراه شوید. وانمود کردن و تصورات و تخیلات برای پیشرفت کودکتان مهم هستند. برای مثال، ممکن است کودکتان به شما بگوید که او یک سوپرمن قهرمان است شما می‌توانید با پرسیدن در مورد توانایی‌های خاصش به او عکس‌العمل نشان دهید.

به کودکتان کمک کنید که از قرار گرفتن در موقعیت‌هایی که احساس می‌کند نیاز دارد دروغ بگوید، اجتناب کند. برای مثال، شما می‌بینید که کودکتان مقداری شیر را روی زمین ریخته است. در این شرایط می‌توانید به او بگویید «شما شیر را ریختید؟» او ممکن است دروغ بگوید و جواب بدهد «نه» زیرا او فکر می‌کند که دارد توی دردسر می‌افتد.

برای اجتناب از چنین موقعیتی، شما فقط باید بگویید «من دیدم که برخوردی با لیوان شیر رخ داد و ریخت، بیا با هم آن را تمیز کنیم.»

داستان‌های غیرواقعی و مبالغه‌انگیزی که کودک تعریف می‌کند می‌تواند راهی باشد که او می‌خواهد از این طریق تحسین و توجه دیگران را به خودش جلب کند. اگر این اغلب اتفاق می‌افتد، باید جوایز بیشتری را برای بالا بردن عزت نفس و خودبینی کودکتان برای او لحاظ کنید.

مطمئن شوید که قوانین واضحی را در مورد رفتارهای قابل قبول در خانه قرار داده‌اید. اگر قوانین واضح و روشنی به اجرا گذاشته شود، بچه‌ها احتمالا بیشتر دوست دارند که مطابق مرزهای رفتاری قابل قبول، رفتار نمایند.

هرگاه کودک به اشتباهات خود اعتراف کرد یا اگر به سوالات شما پاسخ درست داد هرچند که پاسخش آزاردهنده باشد، هرگز او را مجازات یا تنبیه نکنید. اگر کودک هنگام راستگویی تنبیه شود، در آینده برای رهایی از مجازات به دروغ متوسل خواهد شد. مثلا اگر شیشه‌ای را شکسته و شما از او سوال می‌کنید که آیا تو این شیشه را شکسته‌ای؟ اگر در جواب شما درست و صادقانه گفت بله، شما هرگز نباید او را مجازات یا سرزنش کنید بلکه به خاطر صداقتش او را تحسین کنید و تذکرات لازم را در زمانی دیگر به او گوشزد کنید.

اگر کودکتان عمدا می‌خواست شما را گمراه کند و به اشتباه اندازد، به او بفهمانید که دروغگویی قابل قبول نیست. برای او توضیح دهید که چرا چیز خوبی نیست و این که شما در آینده قادر نخواهید بود به او اعتماد کنید و سپس پیامدها و نتایج دروغگویی را که واضحا برای او تعیین کرده‌اید، به کار برید. برای مثال، اگر روی دیوار نقاشی کشید، او را مجبور کنید که به شما برای پاک کردن آن کمک کندو یا حتی می‌توانید به عنوان یک پیامد دروغگویی از (وقفه تربیتی)‌ استفاده نمایید.

اگر کودکتان برای جلب توجه شما دروغ می‌گوید می‌توانید راههای مثبت دیگری را برای نشان دادن توجه‌تان برای او لحاظ کنید.

و اگر برای به دست آوردن چیزی که می‌خواهد دروغ می‌گوید، می‌توانید جوایزی را برای او در نظر بگیرید که در ازای انجام عمل صحیحی که شما آن را تعیین می‌کنید به او تعلق بگیرد.

و همچنین می‌توانید با تغییر دادن محیط و شرایطی که او در آنها مجبور به دروغگویی می‌شود او را در اجتناب از دروغگویی یاری نمایید. بنابراین فهمیدن دلایل رفتاری‌ای که در پشت دروغگویی پنهان است در حل این معضل بسیار مثمرثمر خواهد بود.

هرگز به کودکتان لقب دروغگو ندهید. چسباندن برچسب دروغگویی به او، اثرات منفی‌ای روی عزت نفس او خواهد داشت و او را به این باور می‌رساند که واقعا دروغگو است و او را به دروغگویی بیشتری وادار خواهد نمود. یعنی اگر کودک به این باور برسد که یک دروغگو است، بخوبی به این کارش ادامه خواهد داد. پس بهتر است به جای برچسب زدن به کودک با او در مورد عمل و رفتارش صحبت نماییم و او را به راستگویی تشویق کنیم.

یک راه برای جلوگیری از دروغگویی آشکار کودکان، ساختن جوک است و یا توضیحات غیرواقعی مبالغه‌انگیز است. برای مثال کودک ممکن است شکستن یک اسباب‌بازی را به این شیوه توضیح بدهد که «مردی آمد توی خانه و آن را شکست.» شما می‌توانید در جوابش چیز جوک مانندی مثل این بگویید« چرا شما او را برای شام دعوت نکردید؟»‌ و این جوک را ادامه دهید تا زمانی که کودک به اشتباه خود اقرار کند. با این روش شما دروغ او را آشکار خواهید کرد و بدون تادیب و یا تنبیه و یا هرگونه کشمکش و برخوردی راستگویی را به او خواهید آموخت.

به مرور که کودکتان بزرگ‌تر می‌شود، دروغگویی تبدیل به یک عادت خواهد شد. اگر دروغگویی به مراتب اتفاق می‌افتد و او در اکثر مواقع دروغ می‌گوید زمانی را برای داشتن نشستی با فرزندتان در نظر بگیرید و به آرامی و با طمانینه در این مورد با او صحبت کنید. با او در مورد این که دروغگویی‌اش چه احساسی به شما می‌دهد و تا چه حد روی روابطش با شما تاثیر می‌گذارد و چه اتفاقی می‌افتد اگر خانواده و دوستانش به خاطر دروغگویی به او اطمینان نداشته باشند، صحبت کنید.

بچه‌ها در همه سنین، وقتی که روابط خوبی با والدینشان دارند و با آنها در مورد این که چه کاری می‌خواهند انجام بدهند و یا چه برنامه‌هایی دارند، صحبت می‌کنند، کمتر احتمال این وجود دارد که در رفتارهای ضداجتماعی گرفتار شوند.

برخی کودکان، خصوصا کودکان بالای 7 سال، خیلی از اوقات به دلیل قسمتی از یک الگوی بزرگ‌تر از رفتارهای نامناسب از قبیل دزدی کردن، آتش افروختن و یا صدمه زدن به حیوانات، دروغ می‌گویند. اگر کودک شما نیز شامل این قبیل رفتارهاست، باید در جستجوی کمک‌ها و راهنمایی‌های تخصصی از طرف مشاور مدرسه و یا یک روان‌پزشک باشید.

هرگز توقع بیش از حد توان از کودکان نداشته باشید، تحمیل تکالیف زیاد، باعث دروغگویی در کودکان می‌شود.

هرگز کودک را تحقیر نکنید، زیرا در این صورت کودک تلاش می‌کند به هر نحوی که شده خود و توانایی‌های خود را نشان دهد و یکی از راه‌های این کار، دروغگویی است.‌

گاهی نحوه بیان والدین دروغگویی را به او می‌آموزد. به طور مثال: والدین به کودکی که کار خلافی را مرتکب شده است، اصرار می‌کنند که او این کار را انجام نداده و مثلا دوستانش یا همسایه یا یک موجود خیالی آن کار را انجام داده است.

خودتان هرگز دروغ نگویید. زیرا بهترین معلم کودک رفتار پدر و مادرش است.

مفهوم حقیقت و راستگویی را کاملا برایش باز کنید. همچنین تفاوت واقعیت و رویا را برایش توضیح دهید.

راستگویی در کودک را تقویت کنید و هنگام راست گفتن به او پاداش دهید و او را تحسین کنید.

چه موقع نیاز دارید که حقیقت را بدانید؟

گاهی اوقات کودکان به منظور نگه داشتن یک راز یا حمایت از شخصی دروغ می‌گویند. برای مثال، کودکی که توسط یک بزرگسال مورد بدرفتاری واقع شده است اغلب برای ترس از او دروغ می‌گوید و گاهی نیز کودک برای ترس از تنبیه پس از راستگویی، دروغ می‌گوید. اگر گمان می‌کنید کودکتان به خاطر یک موضوع جدی دروغ می‌گوید راهکارهای زیر را به کار برید:

به او اطمینان مجدد دهید که اگر حقیقت را بگوید ایمن خواهد بود و آسیبی به او نخواهد رسید.

او را به بهترین نحو متقاعد کنید و هر کاری از دستتان برمی‌آید برای متقاعد کردنش انجام دهید که شما شرایط را بهتر خواهید کرد.

در صورت لزوم باید از کمک‌های متخصصین و روان‌شناسان در این مورد استفاده کنید و توصیه‌های آنها را به کار بندید.

دروغ‌های مصلحتی

دروغ مصلحتی در دروغ بی‌ضرر است که با نیت خوب گفته می‌شود و معمولا برای حمایت از احساسات افراد دیگر به کار می‌رود. خصوصا وقتی که والدین کودکشان را به کاری برخلاف میل و نظرشان مجبور می‌کنند.

برای مثال: وقتی کودکتان کادویی را دریافت می‌کند، شما او را تشویق می‌کنید که بگوید از آن خوشش آمده و آن را دوست دارد. در این شرایط، تعدادی از بچه‌ها، حقیقت را می‌گویند (من آن را دوست ندارم)‌ حتی اگر بدانند که ممکن است احساسات شخص کادو‌دهنده را جریحه‌دار کنند. این احتمالا به این دلیل است که کودکان در این سنین و در این مرحله، بیشتر روی پیشرفت‌ها و ارتقای اخلاقی و معنوی تمرکز می‌کنند و طبق اخلاقیات و آداب تربیتی، راستگویی تحسین شده است.

وقتی که بچه‌ها شروع به مدرسه رفتن می‌کنند و دوره ابتدایی را می‌گذرانند، کاملا در گفتن دروغ‌های مصلحتی مهارت پیدا می‌کنند. در دوره نوجوانی بچه‌ها قاعدتا به دلیل حمایت از احساسات دوستان و یا والدینشان دروغ مصلحتی می‌گویند.

دروغگویی مصلحتی والدین

گفتن دروغ مصلحتی به کودک می‌تواند بی‌ضرر باشد. برخی از دروغ‌های مصلحتی می‌تواند به حمایت از بی‌گناهی و بی‌تقصیری کودک، توسعه ذهن خلاق او یا آموزش مهارت‌های اجتماعی به کودک کمک کند. ما اغلب وسوسه می‌شویم به منظور مدیریت در رفتار کودک به او دروغ مصلحتی بگوییم. برای مثال، ممکن است به او بگویید «نمی‌توانم برای شما این اسباب‌ بازی را بخرم زیرا پولی همراه خودم نیاورده‌ام.» در برخی موارد این قبیل استراتژی‌ها و عملکردها می‌تواند نتیجه عکس بدهد و به جای ایجاد مدیریت در یک رفتار کودک به صورت عکس عمل کند و اثر بدتری بگذارند و ممکن است مچ شما باز شود (مثلا کودک کیف پر از پولتان را در جیبتان بیابد.) این دروغ مصلحتی می‌‌تواند مسبب ایجاد بحث و فقدان حقیقت شود. حائز اهمیت است که مدیریت رفتاری کودکان به روش‌های پربار، صادقانه و سودمند انجام شود و در این صورت اثر پذیری نیز بیشتر خواهد بود.

نسیما عرب
منبع:Raising children Network