فراز و فرود‌های شعر عاشورایی

پیشینه شعر عاشورا و نتیجه پژوهش‌ها این است که پس از تالیف مقتل فارسی روضه الشهدا توسط ملا حسین واعظ کاشفی در سده نهم، قرائت ماتمی‌و احساسی آمیخته با برخی خرافه‌ها و گزافه‌ها در متن شعر عاشورا به تدریج وارد می‌شود و در دوره قاجاریه بخصوص عهد ناصری توسط ملادربندی که از علمای به نام زمان خودشان بوده‌اند این نوع قرائت گسترش بیشتری پیدا می‌کند.

این نوع قرائت تقریبا 450 سال حاکمیت بلامنازع در هیات‌های مذهبی و محافل دینی ما داشته است. پس از آن تقریبا از عهد ناصری تا اوایل مشروطه، نگاه عرفانی و قرائت عرفانی از فرهنگ عاشورا باب می‌شود که مرحوم صفی‌علی اصفهانی با تالیف زبده‌الاسرار و بعد از آن مرحوم عمان سامانی با منظومه گنجینه اسرار این قرائت را در نهایت شیوایی و رسایی به تصویر کشیدند.

این قرائت هم جاذبه‌های خاص خود را دارد. در این شعر‌ها دیگر از آن همه اظهار عجز و اظهار ناتوانی که در قرائت ماتمی‌که ما با آن مواجه بودیم خبری نیست و بیشتر در مقوله‌های معرفتی و بینشی ریشه دارد.

پس از آن نگاه و قرائت حماسی از فرهنگ عاشورا، تا مدتی توسط برخی سرایندگان ما عنوان شد که می‌توان از چهره شاخص شعر حماسی مرحوم الهامی‌کرمانشاهی نام برد که منظومه باغ فردوس ایشان شاهد صادقی است بر این مدعا.

پیش از انقلاب، شاعران متعهدی مانند مرحوم خوشدل تهرانی سعی کردند به این نگاه بپردازند و اذهان مردم را به مقوله‌های متعالی عاشورا معطوف کنند. پس از انقلاب بر اثر نوشته‌ها و خطابه‌های ارزشمندی که برخی بزرگان حوزه و دانشگاه بخصوص مرحوم شهید مطهری (رضوان‌الله علیه) داشتند، نگاه ارزشی و مکتبی به فرهنگ عاشورا شکل گرفت و خوشبختانه شعرای هم روزگار ما تحت‌تاثیر همین قرائت، توفیق آفرینش آثاری را پیدا کردند که سرشار از مقوله‌های معرفتی و ارزشی هستند. این اشعار گل‌واژه‌های فرهنگ عاشورا را در نهایت شیوایی به تصویر کشیده‌اند که واقعا جای خالی این‌گونه آثار ارزشی را ما در پیشینه مکتوب شعر عاشورا در زبان فارسی بخوبی احساس می‌کنیم.

ستایشگران و مداحان را می‌شود به 2 قسمت تقسیم کرد. کسانی که با استفاده از اشعاری که از پیش به خاطر سپرده اند،به مداحی می‌پردازند و چون بیشتر این اشعار متعلق به شعرای قبل و ادوار گذشته هستند، به همین علت نگاهشان، نگاه ماتمی‌و احساسی است که در این نگاه خیلی از مقوله‌های غیرواقعی راه پیدا کرده‌اند. دسته دیگر مداحانی هستند که متعهدانه به مساله نگاه می‌کنند و می‌کوشند از آثاری استفاده کنند که پیام عاشورا را به مخاطبان منتقل کنند. این عزیزان از آثاری استفاده می‌کنند که در حد قابل قبولی هستند و امیدواریم روزی برسد که همه ستایشگران اهل‌بیت(ع) از آثاری استفاده کنند که به لحاظ نگاه آسیب‌شناسانه مشکلی نداشته باشند.

محمدعلی مجاهدی