نخبه‌گرایی هدف نیست

در حالی که سینما اگر قرار است بنا به ماهیت ذاتی خویش و تعاریفی که صاحب‌نظران از آن کرده‌اند که بازتاب واقعیت و بازنمایی حقیقت است پس مستند همان سینمای واقعی است که با تکیه بر تصویر که شالوده هستی شناختی سینماست، واقعیت عینی را بازتاب می‌دهد. هرچند برخی بازنمایی واقعیت در مستند را نوعی تصرف انسان در تعریف و نمایش حقیقت می‌دانند که امکان حقیقی این بازتاب را از آن سلب می‌کند.

با این حال و با توجه به هر تعریفی که برای سینما یا فیلم مستند در نظر بگیریم همه صاحب‌نظران در یک مورد متفق‌القولند و آن هم مهجور بودن سینمای مستند در ایران است. بسیاری از مردم ما بر این باورند که فیلم مستند همان برنامه‌های رازبقا و زندگی حیوانات است و شناخت و درک کافی از این ژانر ندارند.

در این میان تولید و پخش برنامه‌ای مثل «مستند 4» غنیمتی است که باید غنی‌تر هم بشود. پخش برنامه‌ای درباره سینمای مستند در شبکه 4 قطعا با مخاطبان محدودتری مواجه است و اگر پخش چنین برنامه‌ای در شبکه‌های عمومی‌تر نیز گنجانده شود قطعا به توجه بیشتر مخاطبان منجر خواهد شد و مستند صرفا به ژانری برای فرهیختگان محدود نخواهد شد.

این برنامه با ترکیب و ساختاری متفاوت در هر قسمت یک گونه از سینمای مستند مانند مستندهای اجتماعی، سیاسی، مستندهای پرتره (زندگی‌نامه)، ورزشی، حیات‌وحش و... معرفی و یک فیلم بلند مستند در هر ژانر به نمایش در می آورد.

آثاری از بزرگان سینمای مستند همچون رابرت فلاهرتی، ژیگاورتوف، ژان روش، منوچهر طیاب، کامران شیردل، پرویز کیمیاوی به نمایش درآورده و جوانانی چون بهمن قبادی، محمدشیروانی، هانیه توسلی، پاتریشیا بوزمن، پتروکاستا، ریموند دپاردون و... در این برنامه به نمایش در می‌آید که سابقه کمی‌در تلویزیون داشته است.

نگارنده معتقد است که فراهم کردن بستر لازم برای نمایش مستندهای مختلف به ویژه مستندهای اجتماعی و سیاسی و امکان حضور آثار مستندان‌سازان بیشتری از داخل و خارج می‌تواند به جذابیت بیشتر برنامه کمک کند و اگر صدا و سیما آثار مطلوب مستند را از سازندگان آن بخرد رقابت جذابی بین مستندسازان برای خلق آثار بهتری فراهم خواهد شد. ضمن این‌که طیف مخاطبان این برنامه نیز افزایش خواهد یافت.

خوشبختانه مستند 4 در سری جدید خود تنوع بیشتری یافته و خود را به نوع خاصی از مستند محدود نکرده است. این تنوع‌طللبی در موضوع ضمن نجات برنامه از یکنواختی و یکدستی می‌تواند مخاطبان بیشتری را جذب خود سازد که هر کدام بنا به علاقه یا حرفه خویش به یکی از این گونه‌های مستند تمایل بیشتری دارد. شاید جای نقد و بررسی این مستندها و دعوت از صاحب نظران صاحب نام به این برنامه باید مورد توجه بیشتری قرار بگیرد تا مخاطبان ناآشنا اما علاقه‌مند به این حوزه بیشتر از تماشای مستند لذت ببرند.

سیدرضا صائمی