«غذای طول عمر» در ایران زیاد مصرف نمی شود

یکی از مهمترین وظایف دولت برای تامین سلامت ، نظارت بر سلامت تغذیه و هدایت مراکز تولیدی و صنعتی به سوی تامین غذای سالم است .

کد خبر: ۲۸۳۶۴

در این میان شیر و مواد لبنی ، نقش مهمی در تامین سلامت غذایی دارد. متاسفانه آمارها نشانگر آن است که از لحاظ استانداردهای سرانه مصرف شیر و وضعیت تولید و فرآوری ، کشور ما از وضعیت مناسبی برخوردار نیست . گزارشی که می خوانید، به توصیه کمیته هماهنگی تخصصی تحقیقات شورای غذا و تغذیه کشور و به وسیله گروه کار شیر و فرآورده های آن تهیه شده است و به تحلیل وضعیت شیر و فرآورده های آن در کشور می پردازد. مصرف شیر و فرآورده های مختلف آن بویژه فرآورده های تخمیری منجر به افزایش طول عمر، بازده جسمی و فکری بیشتر، کاهش بیماری های عفونی و استخوانی و رشد مطلوب کودکان و نوجوانان می شود. بنا به آمارهای ارائه شده از سوی وزارتخانه ها و سازمان های ذی ربط، تولید شیر کشور ما در حدود 6/5 میلیون تن در سال 1380 برآورد شده است . در خصوص مصرف واقعی شیر و فرآورده های آن ، مطالعاتی انجام شده است . آمارهایی که تاکنون از سوی سازمان های داخلی و خارجی ارائه شده نیز با یکدیگر همخوانی ندارند. براساس این گزارش ها ، مصرف سرانه سالانه شیر در کشور از 49 تا 70 کیلوگرم است ؛ اما تغییراتی که در بخش تولید شیر صورت پذیرفته و بویژه جایگزینی دامهای کم بهره به وسیله گاوهای دورگه و یا نژاد اصیل منجر به این شده است که تولید سرانه به حدود 90 کیلوگرم در سال برسد؛ البته این تولید و به تبع آن مصرف ، از استانی به استان دیگر متفاوت است . تولید سرانه در برخی استان ها بیش از دو برابر استان های کم تولید است . به هر حال با اعمال ضریب اصلاح مربوط به حجم آب پنیری که مورد استفاده قرار نمی گیرد و همچنین ضایعات پیش از فرآوری و حین فرآوری ، به نظر می رسد مصرف سرانه سالانه هر ایرانی بر حسب شیر مایع بین 72 - 75 کیلوگرم باشد. این مقدار با توجه به مقادیر توصیه شده در سطح پایینی است . نظر کارشناسان بر این است که مصرف سرانه باید دست کم به حدود 120 کیلوگرم در سال برسد. اگر به آمارهای عوارض ناشی از کمبود کلسیم توجه کنیم ، ملاحظه می شود که این سطح کمترین انتظار را فراهم می کند. در کشورهای اروپای غربی و امریکای شمالی ، مصرف سرانه شیر و فرآورده های آن تبدیل شده به شیر مایع بین 300 تا 490 کیلوگرم در سال متغیر بوده و این منبع بیش از 85 درصد کلسیم مورد نیاز مصرف کنندگان را تامین می کند. شیر مزیت هایی دارد که در شرایط محدودیت منابع غذایی افزایش تولید آن را توجیه می کند. محاسبات نشان می دهد پروتئین استحصالی از هر کیلوگرم شیر بسیار ارزان تر از سایر محصولات پروتئینی دامی است . در روستاهای ایران ، استعداد بالقوه افزایش تولید شیر موجود است و در برخی نقاط دیگر نیز امکان توسعه دامداری های نیمه صنعتی و صنعتی وجود دارد. در بین گاوهای شیری نیز بهره تولید نژادهای اصیل 70درصد بیشتر از نژادهای کم بهره بومی است . توسعه دامداری های شیری ، اشتغال زیادی رادر روستاها ایجاد می کند. به ازای هر 10تن شیر در سال ، یک شغل ایجاد می شود و اگر فرض کنیم در 10سال آینده بتوانیم دامداری های شیری را تحت حمایت قرار داده و نصف شیر مورد نیاز را در روستاها تهیه کنیم ، بیش از 250هزار شغل ایجاد می شود و در کنار آن هزاران شغل در سیستم حمل ونقل ، فرآوری و بویژه توزیع به وجود می آید. مشاغل قابل توجهی نیز در بخش آموزش و پژوهش ایجاد می شود. ایجاد دامداری در کنار زراعت و باغداری ارزش افزوده این فعالیت ها را بالا برده و تمایل به مهاجرت را کاهش می دهد. دامداری وقتی به بیشترین سوددهی و ارزش افزوده خود می رسد که در کنار آن آخرین حلقه تولید، یعنی صنایع آن نیز فعال شود. بنابراین شناخت قطب های مستعد برای سرمایه گذاری و توسعه دامداری شیری و ایجاد کارخانجات تبدیلی و یا توسعه کارخانجات فعلی موجب می شود که این فعالیت کاملا اقتصادی شود. بازگشت سرمایه در یک واحد صنعتی موفق شیر که فرآورده مناسبی را در حد مطلوب تولید می کند نیز تقریبا از هر صنعت دیگری سریعتر است . هم اکنون حدود 50کارخانه بزرگ و 300کارخانه کوچک یا کارگاه دارای مجوز در ایران به فعالیت دایم یا فصلی مشغول هستند. بیش از یک سوم ظرفیت اسمی این واحدها عاطل است و با وجود نزدیک به 4میلیون تن ظرفیت صنعتی کمتر از 40درصد شیر کشور از مجاری بهداشتی گذشته و به بازار مصرف عرضه می شود. باتوجه به اثر انکارناپذیر فعالیت کارخانجات در شکوفا شدن دامداری کشور، این نیاز وجود دارد که علل عدم فعالیت این کارخانجات مورد بررسی قرار گیرد. براساس بند (ب) ماده 197 قانون برنامه سوم توسعه اقتصادی ، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران ، شورای اقتصاد در توزیع یارانه ها بایستی سبد مطلوب غذایی پیشنهادی وزارت بهداشت و درمان را رعایت کند. باوجود پیگیری ها برای افزایش یارانه شیر و فرآورده های آن به منظور کاهش قیمت شیر تاکنون چنین اقدامی صورت نگرفته است .

همه کشورها یارانه شیر می دهند

سابقه پرداخت یارانه شیر و همچنین برنامه شیر مدرسه در کشورهای صنعتی به حدود یک قرن می رسد. در کلیه کشورهای اروپایی و امریکایی به تولید کننده شیر یارانه پرداخت می شود. در این میان ، اتحادیه اروپا بیشترین و استرالیا و نیوزلند کمترین یارانه را می پردازند؛ اما کشورهای اخیر نیز بیش از 3درصد قیمت شیر را به صورت یارانه ای به تولید کننده پرداخت می کنند. این در حالی است که مردم 7استان کشور ما اصولا شیر یارانه ای دریافت نکرده اند. سالهاست که برنامه شیر مدارس متوقف شده است و مادران باردار و شیرده نیز تحت پوشش برنامه های شیر یارانه ای نیستند و اصولا روستاها همواره از شمول شیر یارانه ای خارج بوده اند. بنابراین کشور ما ازجمله کشورهایی است که کمترین یارانه را در این بخش پرداخت کرده است . زیانهای اقتصادی ناشی از پوکی استخوان چند برابر یارانه شیر است . جالب است که در سال 1380 ، یارانه بنزین وارداتی 620میلیارد تومان و یارانه شیر 85میلیارد تومان بوده است . در قیاس با روغن ، قند و شکر یارانه شیر دست کم 300درصد کمتر است و این در حالی است که براساس نظر کارشناسان ، ایرانیان از حدود توصیه شده مصرف این کالاها فراتر رفته اند. محدودیت منابع مالی و مشکل نقدینگی (سرمایه در گردش) به دلیل قیمت بالای نهاده های اولیه در تولید و فرآوری از مشکلات این بخش است . با توجه به قیمت شیر و مصرف داخلی آن و یا اشتباهاتی که درباره احداث برخی کارخانجات صورت پذیرفته ، نتیجه این شده است که بخش قابل توجهی از ظرفیت صنایع احداث شده عملا بیهوده است . این امر بسیاری را به این فکر انداخته که از این ظرفیت ها برای تولید و صادرات استفاده شود؛ البته ما در درجه اول می بایستی مصرف مطلوب را در داخل تامین کنیم . به هر حال حضور در بازارهای صادراتی ، نیازمند مقدمه چینی های زیادی است که پیش از اجرای آنها شاید رقابت با رقبای مجرب بسیار دشوار باشد. یکی از مشکلات در صدور فرآورده های شیری قیمت تمام شده آنهاست . یارانه فقط به شیر مورد مصرف روزانه مردم داده می شود و این در حالی است که در سایر کشورها به منظور حمایت از تولیدکننده و صادرکننده به صادرات آن نیز یارانه تعلق می گیرد. یارانه در کشورهای غربی و اقیانوسیه باعث شده که قیمت کالاهای خارجی از قیمت محصولات داخلی بیشتر باشد. طبعا با توجه به معیارهای کیفی و مهارت های بازاریابی شرکتهای غربی ، واحدهای تولیدکننده ایرانی در وضعیت دشواری قرار می گیرند. این هم دلیل دیگری به نفع اعمال یارانه در تمام سطوح تولید ماده خام تا صادرات است و این امر تا زمانی که واحدهای تولیدی کشور ما امکانات رقابت واقعی را بیابند، باید تداوم یابد. چندگانگی و عدم هماهنگی در سیاستگذاری ، برنامه ریزی ، تصمیم گیری ، نظارت و اعمال تولی گری در بخش شیر و فرآورده های آن مثل اداره کل نظارت بر مواد غذایی ، اداره بهداشت محیط وزارت بهداشت ، موسسه استاندارد و تحقیقات صنعتی ایران ، سازمان دامپزشکی و سازمان بازرسی و نظارت بر قیمتهای وزارت بازرگانی از دیگر مشکلات این صنعت است . ایجاد مراکز آموزشی ، تحقیقاتی ، پژوهشکده اصلاح نظام جمع آوری داده ها، جایگاه آن در مدیریت و برنامه ریزی و تلاش به منظور توسعه فرهنگی جامعه ، افزایش آگاهی های تغذیه ای و ارائه آموزش های لازم به منظور نهادینه کردن امنیت غذا و ترویج سبد مطلوب غذایی و برقراری سلامت تغذیه ای آحاد جامعه و رفع سوئتغذیه در راس برنامه های اصلاحی دولت الزامی است . افزایش سطح تسهیلات و اعتبارات برای بهبود وضعیت تولید، جمع آوری ، فرآوری و مصرف و نوسازی و تطبیق صنعت شیر مطابق با فناوری روز، توجه به قطبهای مستعد تولید به منظور ایجاد صنعتی پویا و رقابت پذیر برای رفع نیازهای منطقه ای و ملی و امکان حضور گسترده در بازارهای جهانی ، تعیین تکلیف سرمایه گذاری های نیمه تمام ، افزایش مراکز جمع آوری شیر، لزوم تصحیح و تدوین استانداردهای مربوط به فرآورده های شیر و ممانعت از فروش و توزیع شیرخام و فرآورده های غیربهداشتی آن و ارائه و اجرای راه حل های عملی و قانونی برای شیرهای برگشتی کارخانجات را نیز می توان توصیه کرد. به منظور یکپارچه کردن کلیه سیاستگذاری ها و کاهش تصدیگری ها و معضلات ناشی از دوگانگی تصمیم گیری در این صنعت ، تشکیل خانه شیر ایران (Iran Dairy Board) در راس سیاست های اصلاحی دولت پیشنهاد می شود. اولویت های تحقیقاتی در زمینه شیر و فرآورده های آن می تواند بررسی میزان افلاتوکسین در شیر و علوفه دام ، اندازه گیری میزان داروهای دامی از جمله آنتی بیوتیک در شیر، بررسی میزان باقیمانده فلزات سنگین و آلاینده های دفع آفات نباتی و سموم صنعتی در شیر، بررسی شمارش سلولهای سوماتیکی شیرهای خام و نحوه کنترل و کاهش آن در دامداری ها براساس منطقه جغرافیایی در کشور، تحقق اجرای سیستم های نوین کیفیت در این صنعت (از مزرعه تا مصرف کننده) ، بررسی مواد و فناوری بسته بندی در صنایع شیر ، تولید شیر مورد استفاده در فرمولاسیون شیر خشک نوزاد، تولید فرآورده های سنتی با روش بهداشتی و صنعتی ، بررسی ضایعات شیر و فرآورده های شیری ، تنوع در تولید فرآورده های شیری و غنی سازی فرآورده های شیر با در نظرگرفتن نوع فناوری باشد.