نواهای ماندگار

درگذشت پرویز مشکاتیان، آهنگساز، سنتور نواز و سازنده تصنیف‌های ماندگار، واکنش‌های زیادی را در بین اهالی موسیقی برانگیخت و اظهارنظرهای بسیاری را در پی داشت. این بازتاب با توجه به آثار فاخر و بسیاری که او در 3 دهه گذشته پدید آورده بود، امری طبیعی به شمار می‌آید که البته با توجه به کم‌کاری او در چند سال گذشته گلایه‌های هنرمندان از مدیران فرهنگی را نیز به همراه داشت. در مراسم تشییع پیکر مشکاتیان که پنجشنبه گذشته در مقابل تالار وحدت انجام شد، بیشتر صحبت‌های سخنرانان پیرامون همین موضوع دور می‌زد.

قدر او را ندانستیم

محمدرضا درویشی آهنگساز و پژوهشگر در مراسم بدرقه پیکر زنده‌یاد مشکاتیان گفت: ما امروز به‌ جای تعریف و توصیف هنر مشکاتیان باید از کم‌توجهی به بزرگانی چون مشکاتیان و فرهنگ و موسیقی ایران‌زمین گلایه کنیم که باعث می‌شود از این گنجینه‌های فرهنگی بخوبی نتوانیم استفاده کنیم.

وی ادامه داد: در این سال‌ها افرادی همچون حاج قربان سلیمانی، شاه‌میرزا مرادی و بسیاری دیگر از میان ما رفتند که متاسفانه کسی قدر آنان را ندانست و پر کردن جایشان بسیار سخت است.

بعد از درویشی نوبت به داریوش پیرنیاکان رسید که با اشاره به آشنایی طولانی‌اش با مشکاتیان تاکید کرد: پرسشی که اینک پیش می‌آید این است که چرا هنرمند فعال و باذوقی مثل مشکاتیان باید به حاشیه برود و ما را از هنر خود برای چند سال بی‌نصیب بگذارد.

حسین علیزاده هم در این ارتباط با اشاره به درگذشت زودهنگام مشکاتیان گفت: آثار مشکاتیان همان‌طور که در دل مردم می‌نشست و با آنان رابطه پرقرار می‌کرد دارای ارزش‌های هنری والایی بود؛ هرچند که انتظار داشتیم این رابطه بیش از این برقرار باشد.

شاید در واکنش به این اظهارات بود که محمدحسین ایمانی خوشخو، معاون هنری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در سخنرانی خود بیان کرد: دیدن شما عزیزان و چهره‌های غمگین و ندیدن کسانی که خیلی زود رفتند، بسیار سخت و مسوولیت‌ همه ما در آنچه که دوستان هنرمند گفته‌‌اند بسیار سنگین است و امیدوارم با همت جامعه هنری و فرهنگی کشور بتوانیم راه ایشان را ادامه دهیم.

یکی دیگر از هنرمندانی که از درگذشت زودهنگام و کم‌کاری چند سال اخیر مشکاتیان گفت، هوشنگ کامکار بود که در گفتگو با ایسنا ضمن اشاره به چیره‌دستی این نوازنده سنتور، تاکید کرد: البته مشکاتیان آهنگسازی موفق هم بود که متاسفانه بعد از این‌که ارتباط خود را با محمدرضا شجریان قطع کرد، کارهای زیادی از او ندیدیم.

سازنده تصنیف‌ها و آهنگ‌های جاودان

اگرچه مراسم تشییع پیکر مشکاتیان بیشتر به گله‌گذاری گذشت، اما در روز‌های قبل از آن بسیاری از هنرمندان در گفتگو با رسانه‌ها در شرح هنر این موسیقیدان توضیحاتی را ارائه دادند. در این میان، داوود گنجه‌ای با اشاره به آنچه در مراسم تشییع گذشت، به مهر گفت: ای کاش برخی سخنرانان بیشتر درباره ویژگی‌های هنری مشکاتیان صحبت می‌کردند تا نقد و گله و من معتقدم جایگاه هنرمندان واقعی و مردمی خدشه‌ناپذیر است و خدمات و زحمات افراد در حوزه فرهنگ و هنر در هر لباس و موقعیتی باید پاس داشته شود.

وی با بیان این که ما از دوره دانشگاه با هم بودیم و اولین کنسرت مشترکمان (دشتی) را هم در زمان دانشجویی در دانشگاه تهران برگزار کردیم، افزود: ارزش و جایگاه آثار مشکاتیان برای همه بویژه اهالی موسیقی کاملا روشن است و در حقیقت آن موسیقی فاخر که بعضا اهالی فرهنگ و سیاست از آن صحبت می‌کنند همین موسیقی و آثار مشکاتیان است که در گذر زمان هیچ‌گاه از تازگی و ارزش‌های آن کم نمی‌شود.

عضو شورای عالی موسیقی همچنین در گفتگو با «جام‌جم» گفت: او آهنگساز، تصنیف‌ساز و ملودی‌پردازی استثنایی بود که برای سال‌های سال نمی‌توان جانشینی برای او پیدا کرد و البته آثارش در حافظه همه ایرانیان محفوظ خواهد ماند.

در رابطه با همین ملودی‌ها و تصنیف‌های ماندگار، حسین علیزاده هم در مراسم تشییع مشکاتیان ابراز عقیده کرد: مشکاتیان انرژی ساخت آثار ماندگار را از مردم می‌گرفت و به همین دلیل موسیقی وی بسیار زلال بود و ملودی‌ها و تصنیف‌هایش ماندگار و جاودان شد. عبدالحسین مختاباد که در حال حاضر استاد موسیقی دانشکده صداوسیماست، با اشاره به این ‌که مشکاتیان در 30 سال گذشته بر نسل او تاثیر فراوانی گذاشته است، در گفتگو با «جام‌جم» گفت: مشکاتیان آهنگسازی بسیار وابسته به سنت‌های موسیقیایی ایران بود و با این ‌که موسیقی جهان را می‌شناخت، هیچ‌گاه از آواها و نواهای دیگر ملت‌ها در کارهایش بهره نگرفت.

این خواننده در ادامه افزود: نوآوری دومین ویژگی کارهای مشکاتیان بود. برای مثال او ملودی‌های قدیمی را چنان بازسازی می‌کرد که مخاطب آن را به عنوان اثری جدید می‌پذیرفت. علاوه بر این مشکاتیان در موسیقی بی‌کلام هم با ارکستراسیون چنان قوام و تشخصی به اثر می‌بخشید که در تاریخ موسیقی ایران سابقه ندارد. کیوان ساکت، آهنگساز و نوازنده تار نیز در این باره در گفتگو با مهر تاکید کرد: مشکاتیان در زمینه ساختن پیش‌درآمدهای متنوع، چهار مضراب‌ها، تصانیف و ترانه‌های عاشقانه یا ملی میهنی یدی طولانی داشت. این هنرمند در سال‌های اول انقلاب توانست هنرمندان زیادی را در گروهی به ‌نام گروه عارف جمع کند و آثاری را با این عزیزان تولید کند که بعدها اغلب آنها هر کدام درختان برومندی در زمین موسیقی ایران شدند.

هوشنگ جاوید که در حوزه موسیقی نواحی و مناطق ایران کارهای پژوهشی زیادی انجام داده است، در گفتگو با ما به یک ویژگی دیگر مشکاتیان در آهنگسازی اشاره کرد و گفت: مشکاتیان به دلیل آشنایی‌اش با موسیقی نواحی ایران بویژه موسیقی محلی خراسان، توانست بین موسیقی ردیف و دستگاهی با موسیقی محلی پل بزند و تجربه‌های متفاوتی را بیازماید که الحق موفق بوده‌اند.

شهرام ناظری هم که در چند اثر با پرویز مشکاتیان همکاری داشته است، در گفتگو با مهر با بیان این ‌که او از جمله آهنگسازانی بود که ادبیات فارسی را هم به خوبی می‌شناخت، افزود: متاسفانه موسیقیدانان کمتر فرصت می‌کنند تا به حوزه ادبیات نزدیک شوند، ولی مشکاتیان از معدود هنرمندانی بود که به این حوزه نیز اشراف داشت و همین مساله پیوند بین ما را محکم‌تر می‌کرد.

وی تاکید کرد: ظهور چهره‌های برجسته موسیقی تکرارپذیر نیست ولی شاید بتوانیم پرویز مشکاتیان را با آن غول‌های موسیقی همتراز کنیم چرا که او با داشتن ویژگی‌هایی در سطح آنها زمان را به خوبی می‌شناخت و متناسب با آن به خلق اثر می‌پرداخت و به همین دلیل هم اغلب آثارش با مخاطبان ارتباطی عمیق و عاطفی برقرار می‌کرد که شاید این مساله را بتوان یکی از مهم‌ترین رموز موفقیت او برشمرد.

نوازنده صاحب ‌سبک

اما مشکاتیان علاوه بر آهنگسازی، نوازنده چیره‌دست سنتور نیز بود. کیوان ساکت در همین ارتباط به جام‌جم گفت: سبک نوازندگی منحصر به فرد مشکاتیان و نیز شیوه وی در آهنگسازی موسیقی ایران به‌خصوص نوشتن آثاری برای سنتور به سرعت در همان ابتدا مورد استقبال مردم قرار گرفت و در ادامه الگویی برای هنرجویان جوان سنتور و موسیقی ایرانی شد. این نوازنده تار در همین راستا در گفتگو با مهر تاکید کرد: پس از پایور، سبک سنتورنوازی مشکاتیان به دلیل آشنایی عمیق وی با ادبیات کلاسیک و معاصر ایران که رنگ و بویی تازه به نوازندگی سنتور «مشکاتیان» داده بود، باعث شد که این هنرمند در سال‌های جوانی از محبوبیت و مقبولیتی نظیر هنرمندان پیشین برخوردار شود.

حسن ناهید نیز که از پیشکسوتان موسیقی ایرانی و نوازنده نی است، در گفتگو با همین خبرگزاری درباره توانایی‌های مشکاتیان در نوازندگی سنتور توضیح داد: از همان زمانی که مشکاتیان جوان بود، من با او کار می‌کردم و شیفته نوازندگی منحصر بفردش بودم. چنین نوازندگان صاحب سبکی هر چند سال یک بار ظهور می‌کنند و حیف که او را زود از دست دادیم.

میلاد کیایی هم درباره سبک نوازندگی مشکاتیان به مهر گفت: پرویز مشکاتیان در شروع دوران نوازندگی خود متاثر از شیوه سنتورنوازی استاد محمد حیدری بود اما به مرور زمان با ایجاد سبکی منحصر به فرد باعث تحولی جدی در سنتورنوازی شد.

این نوازنده سنتور در ادامه افزود: مشکاتیان به مرور زمان شیوه نوازندگی محمد حیدری را که غیرمستقیم از او تاثیر پذیرفته بود کامل‌تر کرد و شیوه نوینی در نوازندگی این ساز به وجود آورد. سنتورنوازی مشکاتیان در سال‌های بعدتر به مراتب قوی‌تر از استاد محمد حیدری شد طوری که به واسطه این توانمندی‌اش آثار ماندگار بسیاری از ایشان به جای ماند.

مهدی یاورمنش