‌از ریسمان‌بافی تا جهانی شدن انسان عصر حجر

جدیدترین گزارش محققان باستان‌شناس و سنگواره‌شناس گیاهی حاکی از این واقعیت است که نزدیک به 32 هزار سال قبل و در دوران معروف به عصر حجر، انسان به چگونگی تبدیل الیاف کتان وحشی به رشته‌های تابیده و ریسمان‌هایی مناسب برای کار دوزندگی لباس، بافندگی سبد و متصل نمودن دسته به ابزار سنگی پی برد.

کاوش‌های باستان‌شناختی محققان در یک غار آسیای غربی واقع در کشور گرجستان که شرح آن در شماره اخیر مجله ساینس آمده، به یافتن کهن‌ترین بقایای شناخته‌شده ریسمان و رشته‌های به هم پیچیده دست‌ساز بشر انجامیده است که به اعتقاد دانشمندان وجود پیشرفت‌هایی اینچنینی در فناوری الیاف می‌تواند دلیلی بر فراهم شدن زمینه مناسب کوچ‌های دسته‌جمعی و به دنبال آن عالمگیر شدن استقرار گروه‌های انسانی فاقد ارتباط آن زمان به سایر نقاط کره زمین به‌شمار آید.

در واقع و بنابر اظهار بار یوسف باستان‌شناس دانشگاه هاروارد و از اعضای تیم کاوش، ابداع طناب‌های علفی یک رویداد فناورانه فوق‌العاده مهم بوده است، به نحوی که به دنبال ابداع باستانی تکنیک‌های طناب‌بافی، گروه‌های انسانی قادر به تدارک البسه گرم و بادوام و سایر ادوات و اسباب مورد نیاز برای کوچ و مهاجرت شده‌اند؛ کوچی که به سوی سیبری و رسیدن به آمریکای شمالی و با گذشتن از میان سرزمینی صورت گرفت که در حال حاضر به زیر آب رفته است و در آن زمان پلی مابین این دو نقطه جغرافیایی بود.

این گروه تحقیقاتی به سرپرستی کاواوادزه دانشمند سنگواره‌شناس گیاهی موزه تاریخ طبیعی گرجستان موفق شده‌اند طی کاوش‌های 2 سال اخیر خود از غاری واقع در این منطقه نمونه خاک‌هایی را جمع‌آوری کنند که حاوی بیش از 1000 پاره الیاف کتان وحشی است. سنجش‌های کربن 14 بقایای استخوان‌های جانوری و زغال چوب موجود در نشست رسوبی این غار حاکی از دوره‌هایی از فعالیت بشری مربوط به بازه زمانی 11 تا 32 هزار سال پیش بوده است. این دوره‌ها با شروع فازی از عصر حجر موسوم به نوپارینه سنگی که طی آن نقاشی غار و دیگر فعالیت‌های فرهنگی و تزییناتی جلوه‌گر می‌شوند قطع شده است.

به گفته محققان الیاف کتان به دست آمده نوعی نشان و در واقع امضا را در ساختار و شکل میکروسکوپی خود به نمایش می‌گذارند که مخصوص سازنده‌اش بوده است. برخی از این نویافته‌ها شامل جفت‌هایی از رشته‌های کتان به هم تابیده است که از وقوع تغییر شکل عمدی در مدل بافت الیاف حکایت دارد. برخی از این پاره‌های الیاف مشتمل بر گره‌های فراوان هستند و برخی دیگر نیز با رنگ‌های مختلفی از جمله سیاه، خاکستری، فیروزه‌ای و در یک مورد به رنگ صورتی رنگرزی شده بودند. به گفته سرپرست گروه کاوش، رنگدانه‌های طبیعی قابل دسترس در حوالی غار مذکور شامل ریشه‌ها و سایر بخش‌های گیاهی می‌توانسته عناصر سازنده مواد رنگی و رنگرزی احتمالی افراد را فراهم کرده باشد. محققان معتقدند سکنه این غار پیش از تاریخ، احتمالا ریسمان‌های نازک تابیده شده از الیاف گیاهی را در فعالیت‌هایی که مستلزم به‌کارگیری خز، پوست و پارچه نظیر جامه‌دوزی بوده است مورد استفاده قرار می‌داده‌اند. موضوع جالب توجه اینجاست که نمونه‌های خاک برداشت شده به غیر از الیاف، محتوی بقایایی از موی مربوط به گونه‌ای گاو وحشی منقرض شده، جلد حشراتی نظیر سوسک، بید و شب‌پره و گونه‌ای قارچ است که در زمینه تخریب البسه و سایر منسوجات معروف است.

وجود چنین آثار و بقایای لیفی در حالی صورت می‌گیرد که به اظهار خانم سافر باستان‌شناس دانشگاه ایلی‌نویز، آثار و بقایای ریسمانی نوپارینه سنگی، فوق‌العاده نادر هستند، به نحوی که محققان تاکنون موفق شده‌اند تنها بقایای طناب‌مانندی 17 هزار ساله را در غار مشهور لاسکوی فرانسه و بقایای ریسمان لیفی چندلا را در فلسطین اشغالی بیابند. در همین رابطه و به اعتقاد دیگر باستان‌شناسان، استفاده مردمان عصر نوپارینه سنگی از الیاف کتان وحشی برای تهیه ریسمان‌های نخی، طناب، تور و پارچه، غیرمنتظره و دور از انتظار به شمار نمی‌رود؛ چنانچه حدود 5 هزار سال پیش، کتان زراعی در شکل‌گیری و بروز انقلابی در عرصه تولید پارچه و منسوجات در حوزه خاورمیانه و آسیای غربی نقش مهمی در برداشته است. البته سایر نشانه‌های منسوجات نوپارینه سنگی حاصل از الیاف واقعی نیست بلکه از آثار و علائمی از ریسمان‌ها، سبدها، تورها و پارچه روی سفالینه‌های پیش از تاریخ به دست آمده است؛ به نحوی که پیش از این محققانی همچون سافر و دیگران شواهدی از این دست را در سایتی 26 هزار ساله واقع در جمهوری چک شناسایی کرده‌اند و تصاویر منقوشی از مواد و مصالح بافتنی روی پیکرک‌های زنانه مربوط به همین بازه زمانی نیز آشکار شده است.

گزارش نتایج حاصل از بررسی بقایای نویافته باستان‌شناسان مبنی بر ابداع فناوری ریسمان‌بافی انسان عصر حجر و نقش آن در تهیه و تدارک پوشاک و لوازم زندگی که زمینه مناسب برای کوچ و عالمگیر شدن استقرار گروه‌های انسانی را فراهم کرده است، اظهارنظرهای متفاوتی را از جانب محققان در پی داشته است. ایرنه گود باستان‌شناس دانشگاه هاروارد با این فرضیه که حدود 30 هزار سال پیش افراد به واسطه الیاف گیاهی به تهیه و ساخت منسوجات اقدام کرده‌اند موافق است، اما درخصوص این یافته‌های جدید پاره پاره و بعضا متلاشی شده با اتخاذ موضعی محتاطانه خاطرنشان می‌کند که ممکن است الیاف کتان به طور مجزا توسط باد یا عوامل دیگر به داخل این غار باستانی رانده و مدفون شده‌اند و سپس در خلال تجزیه و تحلیل‌های میکروسکوپی به هم پیچیده شده باشند. تعدادی از این الیاف نیز ممکن است رنگ‌های معدنی را از خاک جذب کرده باشند تا این که دست انسان در رنگرزی آن دخیل بوده است. چون اگر این الیاف رنگی را به عنوان شواهدی دال بر الیاف رنگرزی شده فرض کنیم، پس با بازه زمانی به مراتب نزدیک‌تری سر و کار داریم؛ چراکه سابقه رنگرزی پشم به حدود 4 هزار سال پیش می‌رسد.

برخی محققان معتقدند به رغم شواهد کم‌نظیر به دست آمده لازم است درخصوص این غار باستانی کار تفحص و کاوش بیشتری صورت گیرد تا در پی آن و با بررسی‌های عمیق‌تر شواهدی همچون نخ و ریسمان‌های سالم که مشتمل بر لیف‌های کتان بیشتر بوده و همچنین سفالینه‌های منقوش به علائم و نشانه‌های پارچه و لباس حاصل شود. با این اوصاف، کشفیات خیره‌کننده باستان‌شناسان و گمانه‌زنی‌ها درخصوص ماهیت هیجان‌انگیز گام نهادن انسان عصر حجر در مسیر پیشرفت و توسعه نحوه زندگی و همچنین نخستین تلاش‌های ابتکاری وی در حوزه فناوری توجه محققان و علاقه‌مندان زیادی را به خود معطوف ساخته است.

مترجم: مهریار میرنیا / منبع: دیسکاوری