تفاوت‌های نقشه و سند چشم‌انداز علمی کشور

از جمله یکی از این زمینه‌ها، بخش علمی و فناوری است. نقشه جامع علمی کشور باید تدوین‌کننده دقیق‌تر چشم‌انداز ما در حوزه علم و فناوری در افق 20 ساله باشد. جزئیات آورده شده باید تا مرحله راهبردهای کلان و ارائه برنامه‌های اجرایی با تیتر و عنوان باشد، نه بیشتر از این.

در کنار این نقشه، یک‌سری برنامه‌های 5 ساله توسعه فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی کشور داریم. در 5 سال گذشته برنامه چهارم را داشتیم که شامل برخی فرازهای علم و فناوری بود که در یک طیف 5 ساله در کنار سایر قوانین و مقررات عنوان شده بود، قطعا خیلی هم مفصل نبود.

برای این که تفسیر این بندها مشخص شود، برخی اسناد پایین‌دستی باید آماده می‌شد. اسناد مختلفی مثل سند پژوهش، سند آموزش، سند هوافضا، سند بیوتکنولوژی و از جمله سندی که به قوانین و مقررات و برنامه‌های افقی می‌پرداخت، سند توسعه علمی کشور بود.

در واقع این سند پشتیبان برنامه چهارم توسعه است. ما برای برنامه پنجم توسعه هم باید سند توسعه علمی کشور در همان حیطه زمانی را داشته باشیم. طبیعی است سند توسعه علمی کشور که پشتیبان برنامه 5 ساله توسعه فرهنگی و اجتماعی کشور است، یک برش 5 ساله از نقشه جامع علمی کشور باشد.

یعنی در واقع دو خط موازی است که در انتها باید در یک نقطه به هم برسند. همان طور که برنامه‌های 5 ساله باید یک برش 5 ساله از سند چشم‌انداز باشند، اسناد پشتیبان آنها که یکی سند توسعه علمی کشور است، باید یک برش 5 ساله از نقشه جامع علمی باشد.

همه این اسناد یک‌سری مطالعات مبنایی نیاز دارند. بنابراین ما نمی‌توانیم یک سند توسعه علمی بنویسیم، بدون این که اثرات متقابل فناوری‌های مختلف را روی فرهنگ‌ جامعه مطالعه کنیم.

به همین ترتیب هم شرایط اقتصادی یعنی وضعیت اقتصادی که در جامعه ما حاکم است و توانایی‌ها و آزادی‌هایی که اقتصاد اسلامی به ما می‌دهد و از آن طرف محدودیت‌هایی که برای ما ایجاد می‌کند، باعث می‌شوند خیلی از روش‌هایی را که در سایر کشورها استفاده می‌شوند، نتوانیم در توسعه علم فناوری خود به کار ببریم.

این مطالعات، مطالعات مبنایی هستند. یکی از این مطالعات مبنایی همین آینده‌نگاری است، به معنای آن که چون ما برای 20 سال آینده می‌خواهیم برنامه‌ریزی کنیم، نمی‌توانیم فکر کنیم دنیا متوقف است و ما می‌توانیم کار خود را ادامه دهیم. ما باید از روند توسعه علم و فناوری و اتفاقاتی که ممکن است طی 5 یا 20 سال آینده بیفتد، برآورد کلی داشته باشیم و برای اتفاقات مختلف بتوانیم برنامه داشته باشیم.

به همین علت یک طرح مهم ملی در مرکز ما در حال اجراست به نام پایلوت، آینده‌نگاری مناسب‌ترین فناوری‌های ایران 1404 که به صورت مختصر به پامفا 1404 معروف است. این طرح حدود 2 سال است که در حال اجراست.

مرحله اول آن به اتمام رسیده و مراحل اجرایی مرحله دوم هم تمام شده و در حال حاضر کارشناسان مشغول تحلیل نتایج هستند. این طرح یک شورای مشورتی 20 نفره دارد که تقریبا تمام نمایندگان از دستگاه‌های مختلف کشور که نقشی در آینده‌نگاری دارند، در این شورا حاضر هستند.

5 پنل در حوزه‌های مختلف فناوری‌های نوین و مورد نیاز تشکیل شده که در هریک 10 تا 15 نفر از متخصصان دانشگاه و صنعت و مدیران آن بخش حضور دارند. پس از مطالعه روندهای جهانی و استخراج سناریوهای اولیه توسعه علم و فناوری، هر پنل پرسشنامه‌هایی را طراحی کردند.

این نتایج میان حدود یک‌هزار متخصص فناوری‌های مربوط توزیع شد. نرخ برگشت و پاسخ‌دهی 70 درصد بود که نشان از موفق بودن این طرح دارد.

در این طرح 2 دور مراحل دلفی (بخشی از مطالعات آماری)‌ را انجام دادیم و در حال حاضر مشغول تحلیل نتایج هستیم و من امیدوارم پس از ارائه کتاب‌های نهایی آن در همایشی که ان‌شاءالله در پاییز امسال برگزار می‌شود، بتوانیم نتایج را به جامعه علمی ارائه کنیم. این نتایج، وضعیت‌ آینده را به نوعی می‌تواند هدف‌گذاری کند و به کسانی که می‌خواهند برای آینده برنامه‌ریزی کنند،‌ کمک کند.

طبیعی است در مرحله اول به وزارت علوم، شورای عالی عتف، شورای عالی انقلاب فرهنگی و سپس به تمام اعضای علمی جامعه کشور ارائه خواهد شد.

این یک طرح بسیار مهم است، از این نظر که اولین بار است انجام می‌شود و به عنوان یک تجربه ملی می‌تواند مطرح باشد و به عنوان یک نمونه برای یادگیری‌ ملی استفاده شود.‌

دکتر آریا الستی
رئیس مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور