وقتی‌ شش‌های ‌زمین‌ در ‌آتش‌ می‌سوزند

مناطق جنگلی و پوشش‌های طبیعی زمین همواره از سوی خشکسالی به عنوان یک پدیده نسبتا فراگیر جهان تهدید می‌شوند. مهم‌ترین نتیجه‌ای که این تهدید به دنبال دارد، افزایش احتمال بروز آتش‌سوزی در چنین نقاطی از زمین است؛ اما نکته جالب این است که بروز آتش‌سوزی‌های طبیعی در جنگل‌های بارانی قابل توجه بوده و حتی به عنوان یک احتمال قوی مطرح است، درحالی که به صورت طبیعی چنین نواحی‌ای همواره مملو از رطوبت طبیعی است. به طور کلی وقتی که جنگلی دچار حریق‌های کوچک می شود، پوشش‌های گیاهی کوتاه قامت نظیر بوته زارها و درختان جوان بسرعت از میان می‌روند و این درحالی است که گونه‌های بزرگ و بلندقامت‌تر درختی خیلی دیرتر دستخوش آتش‌سوزی می‌شوند. در چنین حالتی عقیده بر این است که زمینه لازم برای رشد و نمو گونه‌های مختلف گیاهی و افزایش پوشش گیاهی مناطق جنگلی، فراهم می‌شود. نکته جالب این است که جوانه زدن و رشد برخی گونه‌های گیاهی در مناطق جنگلی، وابسته به دودی است که بر اثر آتش‌سوزی‌های مختصر به هوا برمی‌خیزد. اما زمانی که دامنه آتش‌سوزی به واسطه عوامل محیطی نظیر خشکسالی مناطق حاشیه‌ای جنگلی، وزش بادهای موسمی و خشک گسترش پیدا می‌کند، خطر بروز آتش‌سوزی‌های مهیب جنگلی نیز احساس می‌شود. بررسی‌های آماری محققان نشان می‌دهد بروز پدیده رعد و برق نیز در چنین جنگل‌هایی و بخصوص در زمان بارش‌های سنگین می‌تواند فاکتور دیگری برای آتش گرفتن جنگل باشد.

جنگلی که همواره در معرض تهدید خشکسالی و دیگر فاکتورهای مشابه قرار دارد، بشدت مستعد آتش‌سوزی است؛ اما خشکسالی زمانی به فاکتوری موثر در آتش‌سوزی‌های مهیب جنگلی و مراتع تبدیل می‌شود که با خطاها و اقدامات انسانی همراه باشد. هرگونه آتش‌سوزی کوچکی که به صورت عمدی ایجاد می‌شود این امکان را دارد که در مدت زمان بسیار کوتاهی از کنترل خارج شده و با سرایت از نواحی حاشیه‌ای نظیر مناطق کشاورزی به نواحی جنگلی، به بحرانی زیست محیطی تبدیل شود. در سال‌های 19831982 بیش از 6/3 میلیون هکتار از مناطق جنگلی در اندونزی صرفا طی فرآیند مشابهی در آتش سوخت. بروز پدیده خشکسالی حتی می‌تواند مناطق جنگلی و مرطوب آمازون را نیز بشدت تهدید کند.

براساس تحقیقاتی که بتازگی صورت گرفته است تقریبا بیش از نیمی از جنگل‌های بارانی و مرطوب آمازون در معرض خطر آتش‌سوزی ناشی از خشکسالی قرار دارد. این شرایط دقیقا مشابه وضعیت بحرانی و نگرانکننده‌ایاستکه درحدواسط ماه‌های جولای تا نوامبر سال 2005 بر این منطقه از جهان که به شش‌های زمین شهرت دارد، حاکم بود. برآورده شده است که تنها در آمریکا سالانه بیش از یکصد هزار مورد آتش‌سوزی جنگلی کوچک و بزرگ روی می‌دهد که نتیجه آن تخریب میلیون‌ها هکتار پوشش جنگلی و سبز زمین است. این ارقام همواره نگران‌کننده بوده‌اند، اما نکته نگران‌کننده‌تر در این زمینه نقش خیره‌کننده عوامل انسانی در این فرآیند است به‌طوری که در حدود 90 درصد از آتش‌سوزی‌های جنگلی، اقدامات انسانی به عنوان عامل اصلی در نظر گرفته می‌شود.

مهم‌ترین نگرانی‌ای که در آتش‌سوزی‌های مهیب جنگلی احساس می‌شود، سرعت بسیار بالای گسترش دامنه آتش آن هم در جهات گوناگون است. در چنین وضعیتی موانع محیطی نظیر جاده‌ها، رودخانه‌ها و سدکننده‌های آتش، نقش موقتی در محدودکردن دامنه آتش پیدا می‌کنند که تنها گسترش دامنه آن را با وقفه همراه می‌کنند. با رسیدن دامنه آتش به نواحی بین جنگلی و حاشیه‌ای نظیر علفزارها و چراگاه‌ها و مناطق پوشیده از بوته‌زارها، گویی انفجاری در متن آتش‌سوزی روی داده و دامنه آن با سرعت به مراتب بیشتری گسترش پیدا می‌کند. گرچه عواملی نظیر پرتاب توده‌های آتشفشانی به محیط اطراف و وقوع رعد و برق‌های شدید را می‌توان به عنوان عواملی کاملا طبیعی در بروز آتش‌سوزی‌های مهیب جنگلی برشمرد، اما طی بیش از نیم قرن گذشته محققان فاکتور مهم دیگری را به این جمع افزوده‌اند که روز به روز سهم بیشتری از علل بروز چنین آتش سوزی‌ها را به خود اختصاص می‌دهد: گرمایش زمین. طی بیش از نیم قرن گذشته که تغییرات جوی ناشی از گرمایش زمین وارد مرحله تازه‌ای شده است، خشکسالی‌های طولانی مدت و متعددی در بسیاری از مناطق مستعد آتش‌سوزی جهان روی داده است. این خشکسالی‌ها که با وزش بادهای شدید و عمدتا خشک همراه است زمینه لازم برای افزایش دمای محیطی را فراهم کرده که در صورت ترکیب شدن با اقدامات هر چند محدود انسانی، می‌تواند به بحرانی زیست محیطی نظیر آنچه در کالیفرنیا و یونان به وقوع پیوسته تبدیل شود. در حقیقت افزایش دما که یکی از3‌ضلع مثلث ایجاد احتراق به شمار می‌رود در چنین شرایطی با سرعت بیشتری فراهم می شود.

دانشمندان طی سال‌های اخیر به این نتیجه رسید‌ه‌اند که آتش‌سوزی‌های وسیع در مناطق جنگلی می‌تواند به ایجاد تغییرات گسترده در اوضاع جوی زمین منجر شود. افزایش حجم گازهای گلخانه‌ای نظیر دی‌اکسیدکربن، متان و نظایر آنها در کنار کلورفلوروکربن‌ها از جمله پیامدهای نامیمون چنین حوادثی هستند که این خود عاملی است بر تشدید وضعیت گرمایش زمین و این چرخه‌ای است که درنتیجه بر هم خوردن تعادل حاکم بر محیط زیست زمین ایجاد شده است. در حال حاضر کنترل دائم بر مناطق جنگلی به عنوان تنها راهکار مناسب برای جلوگیری از بروز چنین حوادثی در نظر گرفته می‌شود، اما این اقدامات تا وقتی اقدامات تخریبی و خطاهای انسانی همچنان ادامه داشته باشند، نقش چندان جدی‌ای در حفاظت از پوشش‌های سبز زمین در برابر شعله‌های آتش نخواهند داشت.

مهدی پیرگزی