فراموش شده‌ای به نام موسیقی رمضان

جلال ذوالفنون، نوازنده سه‌تار و موسیقیدان نام آشنا با اشاره به این‌که موسیقی اصیل ایرانی ریشه در فرهنگ معنوی، ملی و دینی ما دارد، می‌گوید: استفاده از لایه‌های پنهان و زیرین و ناشناخته این گنجینه می‌تواند به ترویج فرهنگ معنوی کمکی روزافزون کند و با توجه به سفارش‌هایی که در ماه مبارک رمضان وجود دارد می‌توان روی آثار پربار آن حساب کرد.

وی معتقد است دانستن رسالت وجود دین و هنر برای کارشناسان موسیقی رسانه‌های گروهی می‌تواند آنها را در چگونگی استفاده ایده‌آل از هنر و بخصوص هنر موسیقی راهنمایی کند.

از سوی دیگر، بسیاری از پژوهشگران موسیقی و محققان الحان و آواهای ایرانی که به نیکی پیوند مستحکم میان هنر موسیقی با کلام ایرانی را با مقام‌ها، مراثی و مداحی‌های سنتی و دینی ایران می‌شناسند به تاثیر و تاثر این دو پرداخته و دستاوردهای خوبی برای غنا بخشیدن به هر دوی اینها همراه آورده‌اند.

حاتم عسکری، یکی از این استادانی است که سال‌ها در ردیف آوازی وظرایف و دقایق ده‌ها و صدها گوشه مرتبط با موسیقی مذهبی و موسیقی رمضان از جمله سحری‌خوانی، منقبت‌خوانی، مناجات و... غور خورده است و بخوبی از تنوع دلفریب آنها آگاهی دارد.

این استاد آواز معتقد است موسیقی مذهبی فقط موسیقی عزاداری و زاری نیست و در ادامه می‌گوید: در ماه مبارک رمضان که ماه مبارک و شادی‌هاست، باید شادی و بهجت زایی موسیقی کاملا احساس شود.

این ردیف دان اضافه می‌کند: خداوند منبع عشق، روحانیت و همه خوبی‌هاست؛ بنابراین لزوم و وجود موسیقی مذهبی در ماه مبارک رمضان و دیگر ایامی‌ که دلها شادند، کاملا احساس می‌شود.

عسکری با اشاره به این‌که موسیقی در تمام طول زندگی و حتی بیرون زندگی روزمره (شادی و غم) در مسیر ما حرکت می‌کند، می‌گوید: موسیقی ماه مبارک رمضان نباید برای گوش تخریب‌کننده باشد.

در مقدمه همین مطلب به لزوم تهیه برنامه و اختصاص بودجه مناسب و همت و حمیت مسوولان برای تدوین و ایجاد بستر مناسب برای تولید موسیقی رمضان اشاره شد و سخن حاتم عسکری نیز دایر برهمین نکته است که باید بر تولید و اجرای موسیقی رمضان نظارت دقیق صورت بگیرد و اینها منوط به عنایت و توجه مسوولان حوزه موسیقی در ارشاد و صدا و سیماست.

در همین باره عسکری تاکید دارد: استفاده از موسیقی و زوایای پنهان آن نیازمند همکاری کارشناسان حرفه‌ای است، چون این هنری است که با استفاده درست و اصولی می‌توان خوراک تمام قشرهای جامعه (پیر و جوان) به روش‌های خوب و بدون هزینه سرسام‌آور تهیه کرد.

برنامه‌ریزی برای تولید آثار فاخر

برای بسط این موضوع با یکی دونفر از کارشناسان شورای نظارت دفتر موسیقی وزارت ارشاد نیز صحبت کرده‌ایم.

هادی منتظری، نوازنده کمانچه و عضو این شورا با اشاره به این‌که زیربنای موسیقی اصیل ایرانی با توجه به ارتباط نزدیک با گنجینه‌های شعری، عرفان و معنویت محسوب می‌شود، می‌گوید: ماه مبارک رمضان ماه نیکویی و جشن است. به همین علت باید از تمام راه‌هایی که بندگان را به منبع لایزال نزدیک می‌کند، سود جست که هنر موسیقی یکی از آن راه‌هاست.

هادی منتظری در پاسخ به این پرسش که آیا شورای موسیقی ارشاد درارتباط با تولید این‌گونه آثار همراهی و همکاری دارد یا نه می‌گوید: وظیفه شورای نظارت ارشاد نظارت بر کیفیت فنی آثاری است که درخواست مجوز می‌کنند و هیچ‌یک از اعضای این شورا نمی‌تواند به تهیه‌کنندگان یا هنرمندان توصیه یا تکلیف کند که به دنبال تولید چه نوع آثاری بروند، ولی آنها می‌توانند بر اساس درخواست متقاضیان، نظر کارشناسی یا راهنمایی‌های فنی خودشان را ارائه کنند.

داوود گنجه‌ای یکی دیگر از کارشناسان پیشکسوت و عضو با سابقه هیات مدیره خانه موسیقی در این باره می‌گوید: یکی از وظایف اصلی مسوولان و مدیران فرهنگی و همچنین کمیسیون فرهنگی مجلس این است تا برای این‌گونه فعالیت‌های زیربنایی فرهنگی مملکت با برنامه‌ریزی مناسب و استفاده از کارشناسان مجرب اقدامات مقتضی صورت بدهند.

او اعتقاد دارد هنرمندان برای تولید هرنوع آثارفرهنگی و مرتبط با آداب و سنن فرهنگی مردم همواره آماده‌اند و فقط ایجاد بستر مناسبی که از طریق برنامه‌ریزی و تعامل بر مبنای عشق و محبت بین مسوولان و هنرمندان ایجاد می‌شود را راهکار اصلی این اتفاق خجسته می‌داند.

موسیقی برای تمام ایام سال

اما فریدون شهبازیان، آهنگساز پیشکسوت نظر متفاوتی دارد. او معتقد است در صورت بودن اطلاعات درست و تخصصی و نگاه کاربردی مسوولان به هنر موسیقی، می‌توان درتمام ماه‌های سال و حتی ماه محرم به اجرای برنامه‌های موسیقایی پرداخت.

این کارشناس زبده که همواره بر تخصص در موسیقی تاکید داشته است، می‌گوید: متاسفانه هنر موسیقی به علت قضاوت یک قشر بی تخصص به بیراهه کشیده شده است، اما در صورت وجود اطلاعات درست و تخصصی، از این هنر موثر و نگاه کاربردی می‌توان در تمام ماه‌های سال و حتی ماه محرم برنامه‌های مختلف موسیقایی داشت. حال ماه مبارک رمضان که ماه جشن و شادی‌هاست، بحث دیگری است.

حسین دهلوی، یکی دیگر از استادان بنام موسیقی معتقد است: موسیقی رمضان انسان‌ساز است، اما در صورتی که ابتدا تکلیف موسیقی را روشن کرده باشیم.

او می‌گوید: موسیقی هنر سازندگی و بنیادی است و با توجه به خصوصیات ماه مبارک رمضان که ویژگی‌های انسان سازی را برای خود بر می‌شمارد، از هنر و موسیقی می‌توان استفاده بهینه و مثمرثمر کرد.

سازنده اپرای مانی و مانا می‌گوید: ماه مبارک رمضان ماه جشن و سرور و همچنین ماه انسان‌سازی و نزدیکی مخلوق به خالق است؛ بنابراین با استفاده از خصوصیات هنر موسیقی که سازنده و بنیاد ساز برای تمام قشرهاست، می‌توان این نزدیکی به پرودگار را دوچندان کرد.

این آهنگساز تاکید می‌کند: ویژگی‌های این موسیقی (موسیقی مذهبی) باید از جنس فرهنگ ملی و دینی باشد و اگر قرار است همان آثاری که به صورت روزمره از تلویزیون پخش می‌شود دوباره ساخته شود همان بهتر که در تمام سال برنامه‌ای اجرا نشود.

یکی دیگر از کارشناسان موسیقی که صبغه و سابقه فعالیت مذهبی‌اش مقدم بر حرفه موسیقایی اوست ایرج نعیمایی، مدیر عامل سابق انجمن موسیقی است. او که خود دستی برساز دوتار نیز داشته و از خوشنویسان به شمار می‌رود در این باره معتقد است: موسیقی‌های مخصوص ماه رمضان باید احیا و به موسیقی‌های همیشگی موجود در جامعه اضافه شود و این به معنای نفی هیچ نوعی از موسیقی‌ها نیست.

به عبارت دیگر، نعیمایی رمضان و دیگر ایام مذهبی را از بافت اصلی زندگی مردم جدا نمی‌کند، بلکه معتقد است این ایام باید در زندگی روزمره مردم حل شده و موسیقی‌اش هم همان موسیقی‌های روزانه مردم باشد، به طوری که شنوندگان با شنیدن این موسیقی‌ها احساس غریبگی نکنند.

نعیمایی می‌گوید: ماه مبارک رمضان به ماه شب زنده‌داری و مناجات معروف است و با توجه به این ویژگی 2 نوع فعالیت موسیقایی یعنی موسیقی مناجات و موسیقی دعاها در این ماه وجود داشته است. موسیقی مناجات شامل موسیقی سحرخوانی، منقبت‌خوانی و موسیقی دعاها شامل موسیقی دعاهای مخصوص این ماه نظیر جوشن‌کبیر، جوشن‌صغیر و... بوده که همه این مراسم موسیقایی که ریشه در فرهنگ و سنت ما دارد فراموش شده است و باید احیا و به دیگر موسیقی‌های روزمره اضافه شود.

عضو پیوسته فرهنگستان هنر مجددا به کارکرد فراموش شده موسیقی در ایام رمضان اشاره می‌کند و می‌گوید: برخلاف تصور همگان، ماه مبارک رمضان تداعی‌کننده شادی‌ها و سرورهاست؛ چراکه انجام اعمال نیکو و فرمان‌های پروردگار باید با شادی صورت پذیرد. روزهای 19 تا 23 همه مسلمانان و شیعیان دنیا به مناسبت شهادت حضرت علی‌ع سوگوارند، اما به طور کلی عید اصلی مسلمانان دراین ماه صورت می‌گیرد.

ایرج نعیمایی همچنین مسوولان فرهنگی را مخاطب قرار داده و می‌گوید: در صورتی که ما ادعای فرهنگ دینی و ملی داریم باید هرچه زودتر این مراسم اعتقادی و مذهبی را احیا کنیم، در غیر این‌صورت نه‌تنها نسل فعلی با این مراسم آشنایی پیدا نمی‌کنند، بلکه این ناآگاهی به بی‌هویتی نسل‌های بعدی منجر می‌شود.

ضرورت ساخت موسیقی سحر و افطار

در این باره هوشنگ جاوید نیز به ضرورت وجود موسیقی سحر و افطار و تاثیرات آن انگشت تاکید می‌نهد و می‌گوید: ضرورت وجود و پخش موسیقی ویژه سحر و افطار از طریق رسانه ملی کاملا احساس می‌شود. در صورتی که در مقابل نبود این موسیقی ضروری، در دیگر قسمت‌های نه چندان لازم چون موضوعات سیاسی رادیو و تلویزیون موسیقی وجود دارد.

او می‌گوید: هنر موسیقی به دلیل جنبه‌های متافیزیکی‌اش می‌تواند بندگان را در این ماه مبارک به معنویت نزدیک کند، اما متاسفانه تاکنون هیچ موسیقی مخصوص سحر و افطار در رسانه ملی ساخته نشده است. در صورتی که برای موضوعات نه چندان واجب و ضروری چون موضوعات سیاسی در این رسانه، اثر و قطعه ساخته شده است.

این پژوهشگر موسیقی به وجود موسیقی ویژه ماه رمضان در دهه‌های اخیراشاره می‌کند و می‌گوید: ما در 50 سال گذشته موسیقی مخصوص این ماه چون صلوات‌خوانی، ذکرخوانی، بسم‌الله‌خوانی، منقبت‌خوانی و... داشته‌ایم که همه آنها به دلیل یک جریان ناخواسته در قرن اخیر نابود شده‌اند و ضرورت احیای آنها کاملا احساس می‌شود، اما مسوولان به دلیل نشناختن این هنرها و واهمه و ترس به علت ناآگاهی به احیای درست و کامل این هنرها اقدام نمی‌کنند.

حمیدرضا عاطفی