بدون حفاظ عکس نگیرید

پرتوهای رادیوگرافی غیرضروری که در عکسبرداری های مربوط به سر و گردن مورد استفاده قرار می گیرند ، خطر ابتلا به نقص عضوهای مادرزادی عقیمی و سرطان را تا حد زیادی افزایش می دهند.

کد خبر: ۲۷۹۹۳

این جمله ای بود که چندی پیش در نتیجه تحقیقات گروهی از دانشمندان در نقاط مختلف جهان اعلام شد. بیشتر ما داستان کشف اثرات اعجاب آور پرتو X را شنیده ایم . رونتگن به طور اتفاقی دست خود را میان تیوب و صفحه عکاسی قرار داد و تصویر محور ؛ اما تعجب آور استخوان های دست خود را مشاهده کرد و این آغازی بود برای علم پرتونگاری و رادیولوژی . از آن زمان تا به امروز میلیون ها نفر در سراسر جهان برای تشخیص بسیاری از بیماری های داخلی ، خود را در معرض چنین تابشهایی قرار داده اند. از همان زمانی که اشعه Xوارد علم پزشکی شد، بارها و بارها خطرات ناشی از عوارض تابش به نواحی غیرضروری نیز از سوی عمل کنندگان با آن به مردم گوشزد شد و امروز دیگر همه می دانند که نباید در دوران بارداری ، اعمال رادیوگرافی از ناحیه شکم و اطراف آن را انجام دهند و یا به دفعات زیاد خود را در معرض تابش اشعه قرار دهند؛ اما شاید این موضوع که پرتوهای رادیوگرافی مورد استفاده در عکسبرداری دهان و دندان نیز می توانند عواقب جدی به دنبال داشته باشند، کاملا جدید باشد؛ چرا که تقریبا تمامی ما در طول زندگی مان بارها و بارها خود را در معرض چنین تابشهایی قرار داده ایم و هر بار که به دندان پزشکی مراجعه می کنیم ، دست کم برای چند ثانیه ناچار به تحمل چنین پرتوهایی هستیم . شاید اگر اطلاعات کامل و درستی راجع به یک رادیوگرافی درست و نادرست داشته باشیم ، هرگز دچار چنین عواقب ناگواری نشویم . به همین دلیل با دکتر احمدرضا طلایی پور، دانشیار و مدیر گروه رادیولوژی دانشکده دندانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران و دانشگاه آزاد اسلامی مصاحبه ای انجام داده ایم که در زیر می خوانید.

لطفا در ابتدا بگویید تعریف پرتو ضروری و غیرضروری یعنی چه و مفهوم آن در دندانپزشکی چیست؛
به طور کلی هرگونه پرتویی که برای انجام کار رادیوگرافی موردنیاز باشد و به نقطه ای که اهمیت تشخیصی دارد تابانده شود، پرتو ضروری نامیده می شود. تابش اشعه به بقیه اعضا در مقایسه با عضو اصلی غیرضروری است و تحت عنوان پرتوهایی پراکنده نیز نامیده می شود. در دندانپزشکی پرتوهایی تابیده شده به گردن ، چشمها، پیشانی و قسمتهای فوقانی سر غیرضروری بوده و طبیعتا نباید انجام شود. همان طور که در خبرها گفته شده پرتوهای رادیوگرافی دندانپزشکی می توانند خطر ابتلا به سرطان و عقیمی را افزایش دهند.
به نظر شما چه ارتباطی میان این دو وجود دارد؛
شاید در ابتدا میان این دو مساله هیچ ارتباطی وجود نداشته باشد؛ اما در صورتی که بدانیم امواج اشعه X دارای برد زیادی هستند و می توانند تا مسافتی حدود 40متر انتشار یابند، موضوع قابل فهمتر خواهد شد. هر بار که شما برای عکس گرفتن به دندانپزشک مراجعه می کنید، خواسته یا ناخواسته مقداری اشعه غیرضروری به سایر اعضای بدنتان تابیده می شود که هر چه اصول حفاظت ضعیفتر باشد، میزان این تابش بیشتر خواهد شد عواقبی که گفته شده احتمالا در اثر همین تابشهای غیرضروری است.
در بسیاری از اعمال دندانپزشکی اغلب تهیه بیش از یک عکس موردنیاز است به عقیده شما در یک جلسه درمانی حداکثر چه تعداد عکس می توان از بیمار گرفت؛
این موضوع بستگی به این دارد که عکس گرفته شده دقیقا مربوط به چه محلی باشد. مثلا در مورد عکس اطراف ریشه ای که برای هر دندان تقریبا به صورت مجزا صورت می گیرد ، گرفتن رادیوگرافی تا 18عدد هیچ مشکلی ایجاد نمی کند و این یعنی نباید چندان نگران آن بود؛ چون معمولا کمتر از این تعداد موردنیاز است ؛ اما گاهی هم پیش می آید که به دلیل نیاز به تشخیص بیشتر، تعداد رادیوگرافی ها به بیش از 18عدد برسد. در چنین شرایطی بیمار حتما باید از این که دندانپزشک کلیه اصول ایمنی را کاملا رعایت کرده ، مطمئن باشد تا از عواقب احتمالی آن محفوظ بماند.
این اصول ایمنی که همیشه و در همه جا از آن صحبت می شود ، یعنی چه؛
پیش از انجام هر عمل رادیوگرافی هم پزشک و هم بیمار باید اصولی را رعایت کنند که تحت عنوان اصول حفاظت نامیده می شود. موارد زیر از جمله این اصول تاباندن مقدار اشعه در حد مورد نیاز، استفاده از فیلمهای با حساسیت بالا که میزان اشعه را به کمترین حد تقلیل می دهند. مصرف حفاظ سربی معادل 6/0 میلی متر در دستگاه تناسلی مردان و قسمت تحتانی لگن در زنان و استفاده از حفاظ سربی در ناحیه گردن و غده تیروئید همچنین باید از انجام رادیوگرافی های غیرمفید، بویژه کودکان و خانمهای باردار نیز اجتناب کرد. دندانپزشک نیز باید اعمال رادیوگرافی را با رعایت کلیه اصول ایمنی انجام دهد، بویژه از قرار دادن دست خود به عنوان نگهدارنده فیلم در مجاور اشعه اکیدا خودداری کند.
گاهی دیده می شود برخی از دندانپزشکان به هنگام تهیه عکس خود از اتاق خارج می شوند؛ اما الزامی برای انجام این کار در مورد همراهان بیمار ندارند با این استدلال که دوز اشعه تا حدی نیست که زیانی به آنها برساند، آیا این موضوع درست است؛
مسلما خیر؛ چون همان طور که قبلا هم گفتم پرتوهای پراکنده ناشی از تابش تا مسافت های زیادی قابل انتقالند. به همین دلیل توصیه می کنم به هنگام انجام هرگونه رادیوگرافی ولو جزیی و با دوز کم جز بیمار که حتما باید کلیه اصول ایمنی را رعایت کند و دندانپزشک ، شخص دیگری در اتاق حضور نداشته باشد.
آیا تا به حال در ایران افرادی که در نتیجه استفاده از پرتوهای رادیوگرافی دهان و دندان دچار عواقب بعدی شده اند ، مشاهده شده یا خیر؛
ضایعات خفیفی نظیر آسیبهای پوستی سطحی که غالبا در دهان و بافتهای اطراف آن صورت می گیرد و نیز خشکی موقت غدد بزاقی که به علت از میان رفتن سلولهای ترشحی آن است ، در افراد زیادی مشاهده شده ؛ اما درباره عواقب جدی تر و در سایر ارگان ها هنوز آمار صحیحی در دسترس نیست . علت این است که بسیاری از افرادی که در معرض تابشهای اشعه دندانپزشکی بوده اند ، در طول عمر خود رادیوگرافی های مربوط به سایر اعضای بدن را نیز انجام داده اند. به همین علت سرطان ها یا بدخیمی هایی که در نتیجه پرتوتابی در آنها ایجاد شده را نمی شود به طور مطلق مربوط به رادیوگرافی از دهان و دندان دانست ؛ اما مسلما با گذشت زمان و به کارگیری روشهای کنترل بیشتر، شاید دیدن چنین مواردی دور از انتظار نباشد.
این که گفته شده اشعه های رادیوگرافی تابش یافته به سر و صورت خطر ابتلا به عقیمی را افزایش می دهند، به چه معناست؛
معمولا خطر عقیمی برای انسان در صورتی است که مقدار تابش اشعه بسیار زیاد و در حدود 500هزار میلی رم باشد. در حالی که در برخی رادیوگرافی مثلا هیجده تایی از دندان ها فقط یک میلی رم اشعه در بدن جذب می شود که این میزان بسیار کمتر از حدی است که بتواند در فرد ایجاد عقیمی کند؛ اما همین مقدار کم در صورتی که با رعایت اصول ایمنی همراه نباشد، احتمال ایجاد هرگونه عارضه ای نظیر عقیمی را افزایش خواهد داد.
درباره نقص عضوهای جنینی چطور؛ آیا یک رادیوگرافی از دهان شخص حامله می تواند در بچه او ایجاد نقص عضو کند؛
این بستگی به دوره ای دارد که شخص حامله در آن قرار دارد. در مورد نقص عضو مطالعات تجربی بیشتر در افرادی بوده که در معرض بمباران های اتمی یا انفجارهای نیروگاه های اتمی قرار داشته اند و در نتیجه این تماسهای مکرر دارای کودکانی با نقص عضوهای مادرزادی متعدد شده اند؛ اما درباره پرتوهای رادیوگرافی معمولی تابش یافته در دهان و دندان بیشتر آسیبهای وارده به جنین در دوره دوم حاملگی ، یعنی از هفته سوم تا هشتم ودوره سوم یعنی هفته هشتم تا هنگام تولدش . در این دو دوره به دلیل اندام زایی و تکثیر سلولها خطر ابتلا به نقص عضوهایی نظیر کوچکی عضو یا نبود آن ، تغییر شکل اندام وجود خواهد داشت . بنابراین توصیه می شود مادرانی که در این مرحله از حاملگی قرار دارند تا آنجا که ممکن است از انجام اعمال رادیوگرافی خودداری نموده و آن را به دوره بعد از زایمان موکول کنند.
با توجه به این که یک خانم حامله ممکن است در روزهای ابتدایی متوجه حاملگی خود نباشد ، چه دوره زمانی را برای انجام اعمال رادیوگرافی پیشنهاد می کنید؛
برای خانمهایی که در سنین توالد و تناسل قرار دارند ، بهترین زمان برای انجام هرگونه اعمال رادیوگرافی 10روز اول دوره قاعدگی است که این دوره تحت عنوان دوره امن نامیده می شود و انجام اعمال رادیوگرافی در آن بلامانع است.
به عنوان آخرین سوال این که آیا انجام اعمال رادیوگرافی در مطبهای خصوصی مجاز است و یا حتما باید اعمال رادیوگرافی در مراکز مخصوص به این کار صورت بگیرد؛
طبیعتا از لحاظ قانونی هیچ منعی برای انجام رادیوگرافی در مطب وجود ندارد و هر دندانپزشکی می تواند این اعمال را شخصا انجام دهد؛ اما این که آیا تمام اصول ایمنی در این مطبها انجام می شود، جای سوال دارد. توصیه من به تمام بیماران این است که حتما پیش از انجام هرگونه اعمال رادیوگرافی ، هر چه کوچک و محدود ، از رعایت این اصول اطمینان کسب کنند و تنها در شرایطی خود را در معرض چنین تابشهایی قرار دهند که بدانند به عواقب بعدی دچار نخواهند شد ، بخصوص هرگز دست خود را به عنوان نگهدارنده فیلم در معرض تابش اشعه قرار ندهند ؛ چرا که دیده شده بسیاری از دندانپزشکان برای سهولت کار خود به جای استفاده از فیلم نگهدار از دست خود بیمار استفاده می کنند که این روش کاملا اشتباه بوده و هرگز نباید مورد استفاده قرار گیرد.