بانکداری اسلامی واقعا وجود دارد؛

ای کسانی که ایمان آورده اید! اگر بواقع مومن اید ، از خداوند پروا دارید و آنچه را از ربا باقی مانده است ، رها کنید؛ و اگر چنین نکردید ، بدانید که به جنگ با خدا و رسولش برخاسته اید ؛ و اگر توبه کنید ، سرمایه های شما از آن شماست .

کد خبر: ۲۷۹۳۶

نه ستم می کنید و نه بر شما ستم می رود. مطالعه تجربی جوامع گوناگون نشان می دهد بخشی از سرمایه های نقدی در اختیار کسانی است که به علل مختلف ، تمایل یا توانایی استفاده درست و کارآمد از آن را ندارند. از طرف دیگر ، کارفرمایان و صاحبکاران باتجربه ای هستند که با داشتن علم ، تجربه و علاقه به فعالیت اقتصادی ، سرمایه لازم را در اختیار ندارند. بر این اساس ، موسساتی که بتوانند این دو گروه از افراد کشور را به هم پیوند دهند و سرمایه های نقدی و انسانی را به جریان اندازند، ضرورت دارد. بانکها از با سابقه ترین و روان ترین ابزارهای این پیوند به شمار می روند. آنها با استفاده از شعبه های متعدد و گسترده خود ، پس اندازهای کوچک و بزرگ و موقت و دایم افراد را گرد می آورند ، در دسترس کشاورزان ، صنعتگران و بازرگانان باتجربه قرار می دهند و زمینه رشد و شکوفایی اقتصاد را فراهم می سازند. افزون بر این ، بانکها با سازماندهی و هدایت دریافت ها و پرداخت ها، جابه جایی وجوه و به تبع آن ، مبادلات تجاری را آسان کرده ، موجب گسترش بازارها و توسعه فعالیت های اقتصادی می شوند؛ چنان که بانک مرکزی به کمک بانکها و دیگر موسسات پولی و اعتباری ، با استفاده از ابزارهای سیاست پولی ، روی متغیرهای کلان اقتصادی تاثیر می گذارد و فعالیت ها را به سمت اهداف از پیش تعیین شده هدایت می کند. البته این آثار در صورتی دست یافتنی است که نظام بانکی با اعتقادات و فرهنگ جامعه همخوانی داشته باشد و به لحاظ ساختار حقوقی و اقتصادی ، از نظامی پیروی کند که بتواند بدون بر جای گذاشتن ضرر و زیان فردی و اجتماعی ، به آن اهداف دست یابد. بانکداری متعارف دنیا که بر اساس نظام بهره عمل می کند، گرچه اهداف سه گانه پیشگفته را نشانه رفته است ، اما به دلیل ویژگی ناعادلانه بهره ، در موارد بسیاری به ورشکستگی بنگاه ها و موسسات تولیدی و تجاری می انجامد. در بانکداری متعارف (ربوی) قراردادهای بانکی چه در طرف سپرده گذاری و چه در طرف اعطای وام و اعتبار، نه بر اساس عملکرد واقعی بنگاه ها ، که بر پایه بهره بانکی منعقد می شود و این ، زمینه را برای وقوع انواع بحران ها فراهم می آورد. بنگاه هایی که در وضعیت تورمی و رونق ، به استقراض با بهره های پیشین اقدام کرده اند ، با فروکش کردن تورم یا ورود اقتصاد به دوره رکود ، خود را با ورشکستگی روبه رو می بینند و در طرف مقابل ، وقتی در دوره رکود ، بانکها منابع مالی سپرده گذاران را با بهره ای اندک در قالب اعتبارات بلندمدت در اختیار بنگاه ها می گذارند ، پس از سپری شدن دوره رکود و افزایش نرخ های بهره ، در می یابند که متاع صاحبان پس انداز را بس ارزان فروخته اند. وجود این قبیل اشکالات ، اندیشه وران اقتصاد پول و بانکداری را بر آن داشته تا به فکر طراحی نظام جدیدی باشند که در عین ایجاد ارتباط میان پس اندازکنندگان و سرمایه گذاران و ایفای نقشهای دیگر ، اشکالات نظام بهره را نداشته باشد و متناسب با نقش آفرینی سرمایه در فعالیت اقتصادی عمل کند و جای بسی خوشوقتی است که این امر مهم با الهام از آموزه های نورانی اسلام ، در کشورهای اسلامی و به همت اقتصاددانان مسلمان آغاز شده است . اسلام با تحریم نظام بهره ، شیوه دیگری را برای سهیم شدن سرمایه در تولید پیشنهاد می کند و سود آن را نه تنها متناسب با نقش آفرینی سرمایه در کل اقتصاد ، بلکه متناسب با عملکرد آن در فعالیتی که آن سرمایه در آن فعالیت به کار رفته ، می گیرد؛ به این معنا که صاحبان پول و کارفرمایان اقتصادی ، بر اساس معیار سود انتظاری ، تصمیم می گیرند سرمایه گذاری کنند؛ اما متعهد می شوند سود و زیان واقعی و ناشی از عملکرد فعالیت خودشان را با هم تقسیم کنند و روشن است که این شیوه از توزیع سود بین عامل کار و سرمایه ، افزون بر این که تقسیم سود را واقعی و عادلانه می کند ، به دلیل همراهی صاحب کار و صاحب سرمایه ، روند سرمایه گذاری و در پی آن ، تولید و اشتغال و توسعه اقتصادی را از رشد باثباتی برخوردار می سازد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران و فراهم شدن زمینه تغییرات اساسی در نظامات اجتماعی ، یکی از مباحث عمده ، دگرگونی نظام بانکی از نظام بهره به نظام مورد قبول اسلام بود تا این که با کوشش پیگیر شماری از اقتصاددانان کشور و دوستداران احکام اسلام و قرآن ، قانون عملیات بانکداری بدون ربا تهیه و از سال 1363 اجرا شد. طبیعی است که هر طرح نویی بویژه وقتی جایگاه مهم و گسترده ای داشته باشد و بخواهد جایگزین نظامی شود که تجربه چند صد ساله را در دنیا دارد نمی تواند از همان ابتدا کامل و صددرصد مطلوب باشد. مرور سخنان مخبر کمیسیون ویژه مجلس شورای اسلامی نیز نشان می دهد که قانون عملیات بانکداری بدون ربا نه به صورت قانون نهایی ، بلکه گامی در جهت اسلامی کردن نظام بانکی است . حال که 19سال از اجرای قانون عملیات بانکی بدون ربا می گذرد، فرصت خوبی فراهم شده تا عملکرد قانون و نظام بانکی کشور را به منظور تحقق اهداف و آرمان های اقتصادی اسلام بررسی ، و میزان کامیابی را در اسلامی کردن فعالیت های بانکی ارزیابی کنیم . به رغم تصور برخی که ربا و بهره را جزو جدانشدنی صنعت بانکداری پنداشته ، حذف آن را با تعطیلی فعالیت های اساسی بانکداری مساوی می دانند، استقرار نظام بانکداری بدون ربا در جمهوری اسلامی ایران و گذشت بیش از 18سال از عمر آن و رشد و توسعه صنعت بانکداری اسلامی در جوامع مسلمان و غیرمسلمان نشان داد که برای سامان دادن به فعالیت های بانکی ، براحتی می توان از روشها و ابزارهای دیگر سود جست و مطالعه نقد و بررسی های گسترده نظام بانکی ایران از سوی اندیشه وران منصف و بی طرف ، برای چندمین بار موید این سخن است که : اسلام به ذات خود ندارد عیبی هر عیب که هست از مسلمانی ماست . در این مختصر، مجال نقد و بررسی مستدل و علمی وجود ندارد؛ اما طرح نشدن برخی عناوین ، گرچه به نحو ادعا نیز پسندیده نیست . بر این اساس ، نکاتی برای مسوولان امر و متصدیان امور بانکی از باب تذکر تقدیم می شود.
1- پرهیز از ربا ، هدف اصلی نظریه پردازان بانکداری بدون ربا و انگیزه اصلی قانونگذاران و مجریان وقت بوده است ؛ اما عملکرد نظام بانکی از حاکمیت حقیقت ربا و بازگشت به بانکداری ربوی حکایت دارد و این نکته را می توان در کاهش سهم عقود مشارکتی ، تغییر ماهیت عقود مشارکتی و صوری شدن معاملات بانکی مشاهده کرد.
2- یکی از شاخص های مهم ارزیابی بانکها ، استفاده بهینه از منابع بانکی و میزان سود دهی به آنهاست . آمارهای رسمی بانک مرکزی نشان می دهد که نظام بانکی ، نه تنها نتوانسته سود مناسبی برای سپرده گذاران کسب کند؛ بلکه با احتساب نرخ تورم در غالب سالها به آنان ضرر رسانده است.
3- بر اساس قانون عملیات بانکی بدون ربا ، یکی از اهداف نظام بانکی ، گسترش تعاون عمومی و قرض الحسنه از طریق جذب و جلب وجوه آزاد و اندوخته هاست ؛ در حالی که آمار رسمی بانک مرکزی نشان می دهد باگذشت زمان ، سهم قرض الحسنه اعطایی بانکها بشدت کاهش یافته و از حدود 11درصد در آغاز اجرای قانون جدید ، به رقم 6/4 درصد در سالهای اخیر رسیده است.
3- و اگر مولفه های اساسی اسلامی شدن نظام بانکی را پرهیز از حقیقت بهره ، توزیع عادلانه سود و گسترش روح تعاون و ایثار در میان مردم بدانیم ، متاسفانه نظام بانکی در سالهای گذشته کارنامه چندان موفقی نداشته است . جا دارد مسوولان امر با تشکیل کمیته های علمی و کارشناسی با ترکیب اقتصاددانان مومن و متعهد ، فقیهان آشنا به مسائل پولی و بانکی ، کارشناسان درد آشنای نظام بانکی ، حسابداران خبره و ماهر ، و نمایندگان صنف ها و حرفه ها ، اشکالات کلیدی را شناسایی کنند و با ترتیب اولویت و حفظ مصالح بانکها و سپرده گذاران و سرمایه گذاران ، با ارائه طرح ها و الگوهای پیشنهادی و اجرای آزمایشی و محدود آنها، گام های ثانوی را در تکمیل و ترمیم نظام بانکداری بدون ربای جمهوری اسلامی ایران بردارند. مطالعه تحقیقات صورت گرفته نشان می دهد که این امر نه تنها ممکن ، بلکه بسیار سهل الموونه است .