چهره‌گشایی از شاعری که به جنگ فردوسی رفت

این منظومه در سال 482 هجری سروده شده و نسخه موجود آن با شمار 2562 در کتابخانه موزه قونیه ترکیه است که کتابت این نسخه به حدود سده هفتم هجری برمی‌گردد. نسخه عکسی آن را زنده‌یاد مجتبی مینوی به کتابخانه دانشگاه تهران آورد، ولی در شناسایی آن اقدامی نکرد؛ شاید به خاطر علاقه‌ای که به شاهنامه داشت.

ویژگی‌های نسخه

استاد مرحوم عبدالباقی گولپینارلی در معرفی نسخه علی نامه در فهرست نسخه‌های خطی کتابخانه قونیه نوشته است: جلد میشن مشکی ترنج دار کمندی، کاغذ زرد کم آهار، 296 برگ، هر صفحه 19 سطر و هر سطر یک بیت، مجدول سرخ مزدوج، مصراع‌ها درون جدول‌های سرخ مزدوج، خط نسخ سلجوقی.

وی با تاکید بر این‌که آغاز نسخه افتاده است، می‌نویسد: بخش موجود شامل 2 بخش است: بخش اول به جنگ جمل و بخش دوم به جنگ صفین مربوط است. بخش‌های مربوط به حمد و ثنا و سبب نگارش کتاب و مانند آن موجود نیست. در بخشی که می‌توان آن را بخش نخست نامید، مجالس زیر آمده است: مجلس اول از بیعت کردن با امام کل امیرالمومنین علی و مجلس دوم از حرب جمل و مجلس سیم پس از حرب جمل. پس از این مجلس، جای پنج عنوان خالی گذاشته شده است. می‌توان حدس زد که این قسمت مربوط به مجالس چهارم، پنجم، ششم و هفتم است.

کتاب به احتمال زیاد جلد اولی هم داشته که به بیان وقایع تولد تا خلافت حضرت علی(ع) می‌پرداخته است. همچنین باید در ادامه نسخه موجود، جلد دیگری هم بوده باشد تا به وقایع جنگ نهروان تا شهادت ایشان بپردازد.

مولف بیان می‌کند که کتاب را در 62 سالگی تالیف کرده است و نام خود را در بیت‌های بخش پایانی دانشی اعلام می‌کند.

به نوشته عبدالباقی گولپینارلی شاعر در جای جای کتاب که بر وزن شاهنامه سروده شده است اغلب، اثر خود را با شاهنامه مقایسه می‌کند و از آن برترش می‌داند. ضمن این که مولف همواره اظهار می‌کند که از شیعیان اثنی عشری است.

«علی نامه» که به شخصی ناشناس به نام علی بن طاهر تقدیم شده است، به تقلید از شاهنامه فردوسی و پاسخی است به حکیم توس؛ چرا که سراینده این اثر معتقد بوده است حماسه را باید برای بیان حقیقت استفاده کرد و با موضوع اسطوره و افسانه درنیامیخت. او یک قرن بعد از مرگ فردوسی در ابتدای کتابش نوشته است: «وقتی که پیامبر اکرم(ص) و امام علی(ع) با دلاوری در جنگ‌هایصدر اسلام حماسه آفریدند بهتر بود فردوسی شاهنامه را درباره جنگ‌های این دو شخصیت بزرگ اسلام می‌سرود نه درباره رستم و سهراب که افسانه هستند.

ربیع در این منظومه خطاب به فردوسی می‌گوید: «تو که شیعه هستی بعید بود نسبت به پیامبر(ص) و ائمه(ع) بی تفاوت باشی.»

علی نامه و تحقیقات دانشگاهی

علی نامه را که درباره دلاوری‌های حضرت علی(ع) در جنگ‌های صدر اسلام به نظم درآمده است؛ نخستین بار استاد دکتر محمدرضا شفیعی‌کدکنی 10 سال پیش در مقاله‌ای در مجله ادبیات دانشگاه فردوسی مشهد به ادبیات ایران بازشناساند.

استاد شفیعی‌کدکنی که پیش از این نیز ادبیات ایران را با برخی از گنج‌های گمشده‌اش نظیر بیدل دهلوی و حزین لاهیجی آشنا کرده بود در این کتاب با اذعان به ارزشمندی ادبی حداقل یک سوم اثر آن را از نظر تلاش اقلیت شیعه اثنی‌عشری در حفظ هویت اعتقادی خود ارزشمندتر می‌‌داند.

پس از آن تحقیقات دانشگاهی و مقالات دیگری درباره این اثر به انجام رسیده و جالب این که چند بار در دانشگاه‌های کشور تصحیح شده است.

یکی از این تحقیقات جلسه دفاع از دکترای یوسف نیک‌روز در دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان است که به راهنمایی دکتر اسحاق طغیانی و دکتر حسین آقاحسینی و مشاورت دکتر سیدمهدی نوریان در 19 دی‌ماه 84 برگزار و نتیجه این پایان‌نامه با عنوان تصحیح منظومه حماسی علی نامه در شماره زمستان 85 نشریه دانشگاه ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شهید باهنر کرمان با عنوان توصیف و تصویرگری در منظومه حماسی علی نامه منتشر شده است.

پژوهشگران در این مقاله نشان می‌دهند که برخلاف دیدگاه گولپینارلی، سراینده علی نامه با استفاده از شگردها و شیوه‌هایی چون تمرکز بر داستان‌های پهلوانی و رزمی، تکیه بر جزئی‌پردازی، غلبه تشبیه بر استعاره، استفاده مکرر از غلو و اغراق رعایت تعادل در تصویرپردازی به خلق یک اثر حماسی دست زده است.

همچنین این کتاب در سال 86 توسط رضا بیات یکی از دانشجویان کارشناسی ارشد دانشگاه تهران به عنوان پایان نامه تحصیلیتصحیح شده است. جالب این است که با وجود تصحیح این کتاب در محافل دانشگاهی ایران نسخه‌ای که شنبه آینده چهره‌گشایی خواهد شد همان نسخه عکسی است که به همراه مقالاتی از شفیعی‌کدکنی و محمود دیوسالار منتشر شده است و چه بهتر بود مرکز میراث مکتوب نسخه تصحیح شده محققان جوان کشورمان را نیز در کنار نسخه عکسی «علی نامه» به چاپ می‌رساند. به هر حال چیزی که در این میان مهم است این است که بالاخره باز هم ماه پشت ابر نماند.