آتشبازی شهاب ها درآسمان امشب
آن زمان که مردم هنوز عادت داشتند با لالایی آسمان و نوازش نسیم شبانگاهی به خواب بروند ، گاه گذر شهابی درخشان چشمان خواب آلودشان را هشیار و آنان را از شور و شعف وصف ناپذیر پرمی ساخت .
در طول هر شبانه روز حدود یکصد میلیون شهاب وارد جو می شوند که تعداد کمی از آنها را با چشم غیرمسلح می توان مشاهده کرد که در آسمان زمین می سوزند برخی از آنها آنقدر بزرگند که به سطح زمین می رسند و به آنها شهاب سنگ می گویند برخی دیگر بسیار بسیار درخشانند ، طوری که زهره تابنده را از میدان به در می کنند و آنها را آذرگوی می نامند برخی دیگر به قدری بلند هستند که سراسر آسمان را در می نوردند به آنها زمین خراش می گویند اگر ممکن است در مورد ، هیئت این اجرام کمی توضیح دهید.
فضای منظومه شمسی مملو از ذرات کوچک و بزرگ گرد و غبار است که با سرعتهای مختلفی در حرکتند. هنگامی که زمین در مدار خود حرکت می کند، برخی از این ذرات در مسیر زمین قرار می گیرند و نتیجه اش این است که وارد جو زمین می شوند. زمین با سرعت 30کیلومتر برثانیه به دور خورشید می چرخد و سرعت نسبی بسیار زیاد این اجرام نسبت به زمین ، موجب می شود تا اصطکاک شدیدی بین هوا و سطح ذره ورودی به وجود آید. این اصطکاک سطح ذره را تصعید و آن را یونیزه می کند. دما به قدری زیاد است که این گاز یونیزه از خود نور می تاباند و ما این درخشش نور را به صورت شهاب مشاهده می کنیم . هر چه سرعت شهاب بیشتر باشد و ذره سنگین تر، درخشش و دوام آن نیز بیشتر خواهد شد. سرعت شهاب ها بین 40هزار کیلومتر برساعت (با این سرعت می توان در یک ساعت زمین را دور زد) تا 260هزار کیلومتر بر ساعت (با این سرعت می توان در یک ساعت و نیم از زمین به ماه رسید) متغیر است . جالب است بدانید که یک شهاب معمولی به وسیله ذره ای با قطر فقط 8میلی متر ایجاد می شود. اگر جرم ذره خیلی زیاد باشد، قبل از این که کاملا بسوزد به سطح زمین برخورد می کند و ما با یک تکه سنگ فضایی مواجه می شویم که سطحی سوخته دارد. اینها را شهاب سنگ می نامیم . برخی دیگر از اینها کوچکترند؛ اما آنقدر بزرگ هستند که نور بیشتری تولید می کنند و همان آذرگوی های مورد اشاره شما را می سازند، اما زمین خراش ها از کناره های جو وارد می شوند و پس از طی مسافت نه چندان زیادی دوباره ، از جو خارج می شوند. نتیجه این ورود و خروج آن است که ، یک شهاب بسیار بلند و درخشان مشاهده می کنیم . نامگذاری آنها هم به این دلیل است که در عمل جو زمین را خراش می دهند؛ اما در واقع ماهیت تمام آنها یکی است .
با این وضعیت ، بارشهای شهابی بایستی زمانی به وجود بیایند که زمین از نواحی پر تراکم غبار در فضا عبور می کند در حالت عادی بسختی می توان بیش از چهار پنج شهاب در ساعت دید و تا آنجا که من به یاد دارم ، در بهترین شرایط خود من حداکثر 10شهاب در ساعت رصد کرده ام که به طور شانسی از بخشهای مختلف آسمان عبور می کردند ولی در شبهای بارش شهابی بسادگی می توان چند صد شهاب و حتی چند هزار شهاب در یک قسمت محدود از آسمان مشاهده کرد انگار که به جای باران ، شهاب می بارد.
بله وقتی چگالی ذرات بالا می رود، چگالی شهاب ها هم بالا می رود و بیشتر و بهتر می توان شهاب دید. اما این تنها زیبایی این نمایش نیست . اگر با دقت به مسیر شهاب ها نگاه کنیم ، متوجه می شویم که آنها همگی از یک نقطه فضا می آیند، به عبارت بهتر امتداد تمام شهاب ها، یکدیگر را در یک نقطه قطع می کنند. هر چه فاصله آنها از این نقطه بیشتر باشد، طولشان هم بیشتر است و رد بلندتری از خود به جای خواهند گذاشت . این نقطه را کانون بارش می نامند. نامگذاری بارش شهابی هم براساس موقعیت کانون بارش در آسمان است . مثلا بارش شهابی برساووشی یعنی بارش که کانون آن در صورت فلکی برساووش واقع است و به همین ترتیب بارش های شهابی اسدی ، جوزایی ، جباری و غیره . توده های غبار مولد بارش های شهابی معمولا به جا مانده از یک سیارک یا دنباله دار است و ذرات آن توده ، تقریبا موازی یکدیگر حرکت می کنند. هنگامی که زمین وارد این توده می شود، انبوهی از ذرات از فاصله ای دور به صورت موازی یکدیگر وارد جو زمین می شوند. ناظر زمینی را تجسم کنید که به چنین منظره ای می نگرد. او حالتی مانند خطوط راه آهن را مجسم می کند: پرسپکتیو چشم انسان موجب می شود او تصور کند شهاب ها از یک نقطه خارج می شوند، همان طور که به نظرش می رسد خطوط راه آهن در افق یکدیگر را قطع کنند.
اگر مولد اصلی این بارش های شهابی دنباله دارها و سیارک باشند ، پس می توان در مورد گذشته و روند تکامل منظومه شمسی اطلاعات ذیقیمتی کسب کرد دنباله دارها و سیارک ها در اولین مراحل تشکیل منظومه شمسی به وجود آمده اند بخصوص دنباله دارها که در فاصله بسیار دوری از خورشید قرار داشتند و تقریبا تا پیش از پرتاب شدن به فضای داخلی منظومه بدون تغییر باقی مانده بودند لطفا توضیح بدهید از بارشهای شهابی دقیقا چه نوع اطلاعاتی می توان به دست آورد؛
البته چون شهاب ها معمولا به سطح زمین نمی رسند ، نمی توان اطلاعات زیادی از آنها به دست آورد. اما می توان با مشاهده رنگ شهاب ها به جنس آنها پی برد، می توان با بررسی پراکندگی و درخشندگی آنها به خصوصیات توده غبار مولد آنها مانند توزیع جرم و سطح مقطع آن پی برد. اما شهاب سنگ هایی که به سطح زمین می رسند، معمولا منبع بهتری برای کسب اطلاعات هستند؛ چرا که می توان آنها را در آزمایشگاه مورد بررسی قرار داد. ترکیبات آنها را تعیین کرد و خلاصه انبوه اطلاعات را از آنها به دست آورد. این شهاب سنگ ها و غبار ناشی از سوختن آنها تنها منبع ورود مواد معدنی جدید به زمین هستند که البته منبع قابل توجهی هم هستند. به طوری که در هر هزار سال 10سانتی متر به پوسته زمین افزوده می شود!
بارشهای شهابی را از نظر شدت بارش چطور با هم مقایسه می کنند؛
واحد شدت بارش شهابی را سرعت ساعتی در سرسوگی می نامند که مخفف انگلیسی آن ، ZHR مشهورتر است واحد آن هم که طبق تعریف قابل پیش بینی است ، شهاب بر ساعت . اگر سرعت ساعتی یک بارش بیش از 25شهاب به ساعت باشد، آنگاه می توان وقوع آن را احساس کرد؛ اما برای یک نمایش جذاب ZHR بایستی حداقل 100باشد. در این صورت می توان امیدوار بود که حداقل هر دقیقه یک شهاب بتوان دید.
از قرار معلوم 3بارش بسیار فعال و مناسب در طول سال وجود دارد که سرعت ساعتی حدود 100هم دارند. برساووشی در مرداد ماه ، جوزایی در آذر ماه و ربعی در دی ماه چند سال اخیر که من این پدیده ها را رصد کرده ام ، همه فعالیت مشابهی داشتند؛ اما درخصوص بارش شهابی اسدی که در آبانماه صورت می گیرد چنین نبود. یک سال فعالیتش به 200شهاب بر ساعت رسید سال دیگر 700شهاب بر ساعت و پارسال که 400شهاب بر ساعت امسال هم که دوره به اصطلاح طوفانی آن به پایان رسیده و حداکثر می توان 10شهاب در ساعت مشاهده کرد چرا این بارشها چنین رفتارهای متفاوتی از خود نشان می دهند؛
همان طور که اشاره کردم ، این بارشهای در اثر غبار به جا مانده از یک دنباله دار یا سیارک ایجاد می شوند. مولد بارشهای شهابی برساووشی و اسدی دنباله دارها هستند و مولد بارش شهابی جوزایی یک سیارک . هنگامی که دنباله دار یا سیارک به حضیض خورشیدی خود می رسد و دنباله اش تشکیل می شود، انبوهی از غبار تازه را به فضا تزریق می کند و توده انبوهی به وجود می آید. بنابراین طبیعی است که تا چند سال قبل ، بعد از عبور دنباله دار، بارشهای شهابی پرباری داشته باشیم ، مانند رگبار شهابی اسدی . دنباله دار مولد این بارش شهابی ، تمپل تاتل نام دارد و هر 33سال یکبار به دور خورشید می چرخد. در سال 1378 که دنباله دار هم از نزدیکی خورشید (و بالتبع زمین) عبور کرد، بارش شهابی فوق العاده ای به راه افتاد. من خودم صبح به بالای پشت بام منزل رفتم و با وجود آن که هوا خیلی سرد بود (اواخر آبانماه) ، ولی ZHR بارش در اوایل صبح بسیار بالا بود به جرات می توانم بگویم در هر ثانیه بیش از یک شهاب می دیدم بهترین ZHR آن را در اردن دیدند 7200شهابی به ساعت . جالب تر از آن ، سال 1966 بوده است که مردم امریکای شمالی توانستند فعالیتی معادل یکصد هزار شهاب بر ساعت مشاهده کنند، معادل 30شهاب در ثانیه ! در طول تاریخ چنین بارشی بی نظیر است . اما بارشهای دیگر مانند برساووشی و جوزایی این طور نیستند. توده غبار آنها مدتهاست که در منظومه شمسی جریان دارد و دنباله دار مولد آنها بارها و بارها به دور خورشید چرخیده است و توده را تقریبا یکنواخت کرده است . به همین دلیل آنها معمولا ZHRخوبی را به نمایش می گذارند، به خصوص سال آینده که بارش شهابی بر ساووشی ، طوفانی است و شدت آن به 400شهاب بر ساعت خواهد رسید.
و اما بارش شهابی بر ساووشی امسال ! به نظر می رسد اوضاع زیاد خوب نیست ، نه؛
اوج بارش شهابی بر ساووشی امسال ، ساعت 10/9 صبح چهارشنبه بیست و دوم مرداد است احتمال می رود دو اوج ضعیف دیگر در ساعتهای 10/7 و 10/19 همان روز به وقوع بپیوندد. بنابراین بهتر است سه شنبه شب برای این رصد اقدام کرده ، زیرا چهارشنبه شب خیلی از اوج بارش دور است کانون بارش حوالی ساعت 23سه شنبه شب طلوع می کند. اگر در این زمان بین شمال شرقی و شمال را ببینید، پیکره W شکل ذات الکرسی را می بینید که بر فراز کوهها می درخشد. کانون بارش اندکی پایین تر از آخرین ستاره ذات الکرسی است . از این زمان می توان رصد را آغاز کرد. متاسفانه بارش شهابی امسال مقارن است با ماه بدر، یعنی آسمان کاملا روشن است که تا حد زیادی به منظره زیبای بارش لطمه می زند اما این بدان معنی نیست که نمی توان چیزی دید. هر چه به صبح نزدیک تر شویم ، هم ارتفاع ماه کاهش می یابد ، هم ارتفاع کانون بارش افزایش می یابد و هم به اوج اصلی نزدیک تر می شویم ، بنابراین می توان امید داشت در هر ساعت حوالی سی ، چهل شهاب پرنوری را بتوان مشاهده کرد. برای مقابله با اثر مزاحم نور ماه می توان پشت به ماه قرار گرفت بهترین حالت این است که طاق باز خوابید و منطقه سمت الراس را زیرنظر داشت هرچه سطح بیشتری از آسمان را زیرنظر داشته باشید ، بهتر است ، چون شهاب های بیشتری را می توانید ببینید.
ذوالفقار دانشی
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
پشت پرده اتاقهای دود و طلسـم
