تیشه به ریشه نزنیم

هیچ شکی وجود ندارد که ریشه پیدایش هنر تئاتر به آیین‌ها و مراسم عبادی یونانیان باستان بازمی‌گردد‌. پس وقتی به تئاتر به مفهوم سنتی آن نگاه می‌کنیم رویکردمان به آیین‌ها و مناسکی است که ‌پی‌ریزی ذات تئاتر از آنها صورت گرفته است، به عنوان مثال درآیین‌هایی در همان دوران در مراسم عزا، عروسی، دروی گندم یا طلب باران صورت می‌گرفت، جملگی لبریز از حرکات و رفتارهای نمایشی بودند‌.

کد خبر: ۲۶۸۹۲۳

آیین‌ها و سنت‌ها به عنوان مواد خامی ‌به حساب می‌آیند که لازم است تئاتر برای حفظ و حیات خود از آنها ارتزاق کند‌. تئاتر چیزی جدا از آیین و سنت نیست و وقتی از تئاتر آیینی و سنتی سخنی به میان می‌آید منظورمان این است که قصد داریم نگاه خود را روی ریشه‌های تئاتر یا همان آیین‌ها متمرکز کنیم، اما متأسفانه باید بگویم تا امروز در ایران هیچ تعریف درست و مناسبی در مورد تئاتر آیینی و سنتی ارائه نشده است‌.

متاسفانه باید اعتراف کرد نمایش‌هایی که امروزه در صحنه‌های تئاتر ایران اجرا می‌شوند نه‌تنها هیچ بهره‌ای از عناصر نمایش آیینی و سنتی ایران نبرده‌اند که اصلا با آیین‌ها و سنت‌های نمایش ایران کاملا بیگانه هستند‌.

نمایش امروز ایران آنقدر که به تئاتر غربی و قواعد آن تمایل دارد به هیچ روی به اصول نمایش ایرانی توجهی ندارد‌؛ در حالی که ایران کشوری وسیع با تنوع فرهنگ‌ها و سنت‌هاست و تا این حد بی‌اعتنایی به عقبه فرهنگی خودمان باعث بی‌هویتی هنر ایرانی می‌شود‌.

باید گفت ایران سرشار از سنت‌ها و فرهنگ‌های متنوع نمایشی است که به دلیل ناشناخته ماندن هیچ تجلی در آثار نمایشی از آنها نمی‌بینیم‌.

یادم آمد که سال‌هاست پیشنهاد تأسیس یک پژوهشکده تئاتری با تمرکز روی سنت‌ها و آیین‌های نمایشی در ایران را مطرح کرده‌ام‌. هدفم از تاسیس این پژوهشکده ایجاد مرکزی بود که بتواند به عنوان یک بانک علمی‌ ، علاوه بر ذخیره‌سازی پژوهش‌ها و تحقیق‌های انجام شده ، روی آیین‌ها و نمایش ایرانی، خروجی و دستاوردهای آن را در اختیار هنرمندان تئاتر برای بهره‌بردن در آثارشان قرار دهد‌. متأسفانه این پژوهشکده با وجود سال‌ها پیگیری من و پاسخ‌های مثبت اولیه تاکنون شکل نگرفته است‌.

دانشکده‌ها و محیط‌های آکادمیک آموزش تئاتر نیز نسبت به آموختن اصول و قواعد نمایش ایرانی به دانشجویان بسیار منفعل عمل می‌کنند‌. با ادامه این روش و بی‌توجهی به مسائل آموزشی و پژوهشی نمایش سنتی آیینی، روز به روز این گنجینه ملی بیشتر به دست فراموشی سپرده خواهد شد و فاصله فرهنگی ما با ریشه‌هایی که از آنها بهره گرفته‌ایم بیشتر و بیشتر خواهد شد‌.

نگاه ما به نمایش‌های آیینی و سنتی باید به عنوان پشتوانه دیداری، شنیداری و فرهنگی باشد تا بتوانیم با استخراج تفکرات موجود در ریشه‌های نمایش ایرانی و استفاده آنها در آثار نمایشی خودمان به تقویت بنیان‌ها و عناصر ایرانی در آثار نمایشی‌مان بپردازیم‌. نمایش‌های آیینی و سنتی ما، آن چنان رو به فراموشی رفته است که دیگر مخاطبان حتی نام برخی گونه‌های آن را فراموش کرده‌اند، دلیل این سیر رو به نسیان تئاتر آیینی، عدم درک صحیح مفاهیم و سنت‌های اصیل ایرانی توسط جوانان امروز است‌.

به تعبیر دیگر اغلب کسانی که نمایش‌های آیینی و سنتی را امروزه به صحنه می‌آورند نه مفاهیم صحیح و اصولی این‌گونه‌های نمایشی را می‌شناسند و نه حتی با اعتقاد راسخ و قلبی‌ برای حفظ سنت‌های ایرانی، به تولید این‌گونه نمایشی دست زدهاند‌.

درخت تناور نمایش امروز ایران در خاک نمایش آیینی و سنتی ریشه دوانده و امکان ندارد با جدایی این درخت از خاک اصلی آن بتوانیم شاهد ادامه رشد و ثمردهی این درخت در سالیان آینده باشیم، با قطع ریشه‌های این درخت ریشه‌های فرهنگی خودمان را قطع کرده‌ایم‌.