در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
کنکاشی در کتابخانههای دانشگاهی ایران
خاک پژوهش اینجا سست میشود
دانشگاه مهمترین بخش در عرصه تولید علم هر کشور به حساب میآید و همین است که میزان مقالات علمی استادان دانشگاه و میزان ارجاع به این مقالات در نشریات علمی معتبر جهانی، نشانه رشد و بالندگی علمی آن کشور تلقی میشود. آنچه در قلب این مهمترین بخش در عرصه تولید علم اهمیت دارد، کتابخانه و مکانی است که از آن در ساختار نوین جهانی مرکز اطلاعرسانی علمی تعبیر میشود. افزوده شدن اطلاعرسانی به رشته کتابداری که در سالهای اخیر به ایران هم رسیده است، نشان از اهمیت این بخش در عرصه تولید علم دارد. به عقیده کارشناسان، حضور یک کارشناس کتابداری و اطلاعرسانی در گروههای علمی هر دانشکده و دانشگاه از ضروریات امروز در عرصه تولید علم به شمار میآید. امری که متاسفانه در دانشگاههای ایران بجز دانشگاههای بزرگ تهران و کلانشهرها نهتنها وجود ندارد که با بیمهری روبهرو شده است. توجه نکردن به مهمترین بخش ساختارپژوهشی و علمی کشور از این هم فراتر رفته و بدان جا رسیده که در ساختار تشکیلاتی و بودجهای و مالی این مراکز مهم، خود را نشان داده و بر آن تاثیر فراوان گذاشته است. همایش نیمروزه نقش و سهم کتابخانه ملی در قبال کتابخانههای دانشگاهی، بهانهای شد تا در مشکلات این مراکز مهم، کنکاش کوتاه کنیم.
در کشور ایران بیش از 130 دانشگاه و پژوهشگاه دولتی و بیش از همین میزان دانشگاه و پژوهشگاه وابسته به وزارتخانهها، دستگاهها و دانشگاه آزاد اسلامی وجود دارد و در بیشتر این مراکز علمی، ساختاری با عنوان کتابخانه تعریف شده است. در این زمینه جز دانشگاههای بزرگ و چند پژوهشگاه وابسته به وزارتخانهها در دانشگاههای کوچک مراکز استانها یا دیگر شهرها ساختار مطلوبی به نام کتابخانه وجود ندارد و چنانچه وجود داشته باشد، از معیارها و استانداردهای لازم مورد نظر در عرصه جهانی خالیاند یا با این معیارها فاصله بسیار دارند. به گفته معاون کتابخانه سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، بسیاری از کتابخانههای مراکز دانشگاهی و بویژه دانشگاههای شهرستانهای مختلف کشور از نظر استانداردها و معیارهای جهانی در زمینههای ساختمان، خدمات فنی کتابخانهای شامل نیروهای کارشناس کتابدار، خدمات دیجیتال کتابخانهای و بهرهگیری از نیروها و امکانات برای فهرستنویسی، طبقهبندی و ... و دیگر امکانات فاصله بسیاری با این استانداردها دارند. دکتر حبیبالله عظیمی میگوید: در بازدید از برخی کتابخانههای دانشگاهی نهتنها این مراکز از نیروهای کتابدار و کارشناس اطلاعرسانی بیبهرهاند که وجود مکانی قابل توجه برای کتابخانه و ارائه خدمات نیز یا در ساخت و سازها در نظر گرفته نشده یا اگر هم مکانی با این عنوان در نظر گرفته شده از امکانات لازم بهرهای ندارد.
کتابخانه ملی ایران در راستای وظایف نظارتی خود و برای تشویق کتابخانههای دانشگاهها به استانداردسازی در رسیدن به شرایط مورد نظر در امر اطلاعرسانی، همایش نیمروزهای بر پا کرد تا هم استانداردهای مورد نظر خود و مجامع جهانی مرتبط را اعلام کند و هم مسوولان وزارت علوم، تحقیقات و فناوری را برای کمک بیشتر به تجهیز و تامین منابع مورد نیاز مراکز علمی پژوهشی کشور ترغیب کند. به عقیده مسوولان کتابخانه ملی ایران به دلیل فقر منابع علمی و تخصصی لازم در امر پژوهش در دانشگاهها و مراکز پژوهشی حجم گستردهای از مراجعان به کتابخانه ملی را دانشجویان مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری تشکیل میدهند که در کنار تامین منابع علمی مورد نیاز خود از نبود سالن مطالعه و پژوهش مناسب و در شان خود در دانشگاههای خود گله دارند و از این رو کتابخانه ملی به شکل نامطلوبی جایگاه خود را در حد یک کتابخانه عمومی تنزل داده است.
وزارت علوم چه میکند؟
آنچه مهم به نظر میرسد این که وزارت علوم تحقیقات و فناوری به عنوان دستگاه مادر در این زمینه چه میکند؟
میان مدیران و دستاندرکاران دانشگاهها و کتابخانههای این مراکز آموزشی و پژوهشی و مسوولان وزارت علوم اختلافنظر جدی وجود دارد. مدیرکل پشتیبانی وزارت علوم و مسوول مستقیم تامین منابع علمی دانشگاهها در همایش کتابخانه ملی از اختصاص 15 میلیارد تومان در سال به منظور خرید منابع لازم برای دانشگاهها سخن گفت. به گفته دکتر فهرستی ناکارآمدی دانشگاهها در استفاده از این میزان بودجه دلیل اصلی خرید منابع تکراری از سوی دانشگاههاست، به گونهای که برخی منابع به جای تکمیل و رفع کمبودها همپوشانی دارند. اما مقامات محلی و روسای برخی دانشگاهها و کتابخانههای این مراکز هم در همایش مذکور و هم پس از آن ناهماهنگی در سیاستهای اتخاذ شده در عرصه کتابخانههای دانشگاهی از سوی وزارت علوم به عنوان دستگاه مادر را مشکل اصلی عنوان کردند.
از سوی دیگر، بخش مهمی از مراکز آموزشی و پژوهشی کشور خارج از دایره اختیارات وزارت علوم قرار دارند و زیرنظر دانشگاه آزاد اسلامی اداره میشوند تعدد و گستردگی مراکز وابسته به این دانشگاه باعث شده است کتابخانه و مرکز اطلاعرسانی کمتر مورد توجه مراکز کوچک شهرستانهای دور و نزدیک قرار گیرد. بویژه این که سرعت بسیار ضعیف اینترنت در شهرستانها خود باعث میشود امکان استفاده از کتابخانههای دیجیتال هم به حداقل ممکن برسد.
برنامههای عملی ناشده
نبود شیوه علمی مبتنی بر پژوهش در عرصه آموزش عالی کشور در کنار پرورش نیروهایی با روحیه بیگانه با پژوهش این ضربه کاری را به پیکره علمی کشور وارد میکند که مدیران ردههای بالایی اجرایی وآموزشی با کاستن بودجه پژوهشی، منابع علمی کمتری به منابع موجود خود بیفزایند و از سوی دیگر نسبت به ایجاد و راهاندازی مراکز تازه یا گسترش مراکز پیشین توجه کمتری داشته باشند.
سیدحسین میر جلیلی، رئیس کتابخانه مرکزی دانشگاه یزد میگوید: سیاست وزارت علوم در قبال کتابخانههای دانشگاهی بویژه کتابخانههای دانشگاههای شهرهای غیر از مراکز استانها روشن نیست. بودجه کتابخانهها مشخص نیست. مسوولان کتابخانههای شهرهایی چون یزد نمیدانند چه میزان بودجه برای سال آینده خود دارند و چه میزان میتوانند برای تامین منابع خود برنامهریزی کنند.
به گفته وی، مسوولان وزارت علوم برای این که کتابخانههای دانشگاهی باید تنها به کتابخانه مرکزی دانشگاه محدود شوند یا این که دانشکدههای مربوطه هم میتوانند برای خود کتابخانه مستقل تخصصی داشته باشند، هنوز تصمیم روشنی ندارند.
میرجلیلی میگوید: طرح ادغام کتابخانههای دانشکدهها در کتابخانه مرکزی دانشگاه از سوی برخی از معاونتهای پژوهشی دانشگاهها اعلام شده و این در حالی است که برخی دیگر از مدیران دانشگاهها و وزارت علوم با این نظر مخالفند.
انجمن کتابخانهها؛ شاید یک راه
در شرایطی که مسوولان وزارت علوم و مسوولان دانشگاهها از سویی نسبت به مهمترین بخش و در واقع قلب یک مرکز آموزشی پژوهشی توجه کمی دارند و از سوی دیگر یک بخش مستقل در وزارت علوم وجود ندارد که متولی کتابخانههای دانشگاهها باشد به نظر میرسد تشکیل انجمنی متشکل از روسای کتابخانهها بتواند در کنارحل مشکلات کلی کتابخانهها به رایزنی و چانهزنی با مسوولان وزارت علوم برای دریافت بودجه و امکانات بپردازند.
مهمترین مشکل کتابخانههای دانشگاهی روشن نبودن سیاستهای وزارت علوم در قبال آنهاست
میرجلیلی میگوید: سال گذشته جلساتی با حضور روسای برخی از کتابخانهها برگزار شد و برای مبادله اطلاعات و منابع تصمیماتی گرفته شد. در همین جلسات مقرر شد انجمنی به نام کتابخانههای دانشگاهی راهاندازی شود، به ثبت برسد و به حل مشکلات بپردازد. اما پس از 3 ماه و با تغییر مدیران تمام برنامهها به هم ریخت و تمام رشتهها پنبه شد.
به گفته وی اتحادیههای دانشگاههای جنوب شرق کشور پیش از این تشکیل شد و براساس آن برنامههایی برای مبادله اطلاعات و... به تصویب رسید. این اتحادیه و برنامهها با تغییر وزیر در دولت نهم تغییر کرد.
آنچه در این میان مهم به نظر میرسد، این است که واحد و بخش مستقلی هم در وزارت علوم به منظور تحقق برنامهها، نظارت، پیگیری و تصویب بودجه و امکانات برای کتابخانههای دانشگاهی وجود ندارد. این در حالی است که فعالیتهای این مراکز مهم در وزارت علوم میان معاونت پژوهشی و اداره کل پشتیبانی و تامین منابع و اداره دیگری برای ارزشیابی نشریات علمی تقسیم میشود. از این رو نمیتوان برای مدیریت نظارت تامین منابع و بودجه و امکانات، بخش ویژهای را در این زمینه مسوول دانست.
تخم دو زرده برای شهرهای بزرگ
وضعیت نه چندان مطلوب کتابخانههای دانشگاهها فارغ از چند دانشگاه بزرگ در تهران و کلانشهرها خود حکایت غمانگیزی است که بر دردهای علمی و پژوهشی کشور افزوده شده است.
به طور قطع از دانشگاههای بدون کتابخانه و بدون امکانات و تدارکات نمیتوان انتظار داشت دانشجویانی جویای علم و پژوهش تحویل دهد.
حمدالله مشتاقی، رئیس کتابخانه مرکزی دانشگاه شهرکرد میگوید: در منطقه مرکزی دانشگاههای کشور شامل دانشگاههای اصفهان، کاشان و شهرکرد، دانشگاههای شهر اصفهان وضعیت مطلوبی دارند. این کتابخانهها از نظر فضای فیزیکی، امکانات عرضه خدمات، نیروهای متخصص کتابدار و منابع در شرایط خوبی قرار دارند و این در حالی است که دانشگاههای دیگر این منطقه و ازجمله دانشگاه شهرکرد با مشکل کمبود فضای فیزیکی درگیر است.
به گفته وی، کتابخانه مرکزی دانشگاه شهرکرد با گسترش فضای علمی، تعداد دانشجویان و منابع نتوانسته است فضای فیزیکی برای ارائه خدمات به اساتید و دانشجویان را گسترش دهد و از این رو خدمات کتابخانهای ما به شکل مخزن نیمهباز ارائه میشود. بر این اساس تنها اساتید دانشگاه و دانشجویان مقاطع دکتری و کارشناسی ارشد اجازه استفاده از مخازن را دارند و برای دانشجویان دیگر مقاطع امکان استفاده از مخزن باز وجود ندارد. البته او از کلنگ احداث کتابخانه مرکزی دانشگاه شهرکرد خبر میدهد که تا 3 سال آینده به بهرهبرداری میرسد.
کتابخانه دیجیتال، حضور در فضای مجازی
یکی از مهمترین نمودهای بارز دنیای جدید خلاصه شدن همه چیز در فضای کوچک مجازی (از منظر فیزیکی) است. تمام اطلاعات یک کتابخانه را میتوان در یک نرمافزار خلاصه کرد. میتوان در یک کتابخانه دیجیتال میلیونها جلد کتاب را بدون ساختمانهای بلند و هزاران نفر کتابدار و کارمند و... عرضه کرد.
کتابخانه دیجیتال پدیده تازهای است که در ایران هم تلاشهایی برای راهاندازی آن و پیوستن و شریک کردن هزاران مخاطب آغاز شده است، اما مشکل بزرگ در این عرصه هم به بیسامانی و فرار ما از کار گروهی برمیگردد که بسیاری از مراکز بدون انجام یک کار گروهی دست به کار شدهاند و به اندازههای کوچک رضایت دادهاند؛ چیزی که میتواند با یک کار گروهی و سرشکن کردن هزینهها یک کتابخانه دیجیتال دانشگاهی راه انداخت و همه پژوهشگران و اهل علم کشور را بدون دغدغه پای یک شبکه نشاند. راهاندازی چنین کتابخانههایی هرگز به معنای این نیست که جامعه علمی ما از حضور و نیاز به نیروهای کارشناس کتابداری و اطلاعرسانی فارغ میشود. اتفاقا با راهاندازی این فضاها نیاز به این نیروها بیشتر از اکنون وجود دارد و مسوولان باید علاوه بر رفع کمبودهای گذشته و حال به فکر تربیت نیروهای کارشناس برای فضای مجازی هم باشند.
غلامرضا معصومی
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
گزارش «جامجم» درباره دستاوردهای زبان فارسی در گفتوگو با برخی از چهرههای ادب معاصر
فارسی، زبان گفتوگوی جهان
معاون وزیر بهداشت:
