کتابخانه‌های دانشگاهی شاید نخستین کتابخانه‌ها!

راستگویی که صفت ارجح و اول انسان دانشورز است و باید باشد، در صورت فقدان و نبود آن در کارزار علم بویژه در جامعه، به عنوان آزمایشگاه علوم انسانی، آزمایشگاه علوم تجربی و بدون بهره‌گیری از قوانین علمی، شکست خورده و سرافکنده بیرون خواهیم آمد. بنابراین بدون شک، ماندن در سطح ابتدایی و متوسطه از نظر معنایی، یعنی جهل مرکب! یعنی این ادعا که چون خواندن، نوشتن و محاسبه کردن را آموختم، شدم با سواد و همه چیزدان و...! از طرفی دانشگاه، پالایشگاه انسان دانشگاهی نیز هست. به این معنی که بیشتر استادان بر این نکته مکرر تاکید دارند که حضور در کلاس و سر و کار داشتن با دانشجو انسان را متحول می‌کند. پرسش و پاسخ و نقد در کلاس دانشگاه حتی اگر به منظور فقدان و کمبود اطلاعات باشد، برای معلم مفید است. تدریس، به اجبار آدم را روزآمد می‌کند. این مقدمه را به این سبب آوردم که نکته باریک‌تر ز مو را  در ادامه  اشارت کنم به خیر.

کتاب (به معنی اعم آن که در حرفه کتابداری و اطلاع‌رسانی به انواع محمل‌های اطلاعاتی اطلاق می‌شود) به عنوان عالی‌ترین ابزار آموزش و یادگیری در طول تاریخ علم، همراه و یار غار دانشورزان و دوستداران علم و آگاهی بوده است و امروزه در عصر اطلاعات، همچنان جایگاه نخستین خود را در سکوی موفقیت جوامع پیشرفته حفظ کرده است و به گمان اهل معنی در آینده نیز این جایگاه حفظ خواهد شد. دانشگاه و دانشگاهی با هر نام و تعریفی که از آن داشته باشیم اعم از اصحاب آکادمی، بیت‌الحکمه، حوزه و... نیازمند فضایی بودند تا با آرامش و دقت و صدالبته بدون تعصب، به مطالعه و بهره‌گیری از نوشته‌ها، تالیفات و شروحی بپردازند که به لطف نگارندگان و پدیدآورندگان و تولیدکنندگان دانش در اختیار نوع خود قرار داده‌اند و ذهنیات، درونیات، یافته‌ها، بافته‌ها، داشته‌ها و حتی نداشته‌هایی که در آغاز در قالب آرزو و آمال و در گذر زمان موجود شدند را از راه انتشار آنها به بوته نقد سپارند.

فقدان امکانات تکثیر و نسخه‌برداری به تعداد زیاد، بهره‌برداری مشترک از آثار را باب کرد و چنین شد که کتابخانه‌ها در آکادمی‌ها و بیت‌الحکمه‌ها و در ادامه در مدارس و دانشگاه‌ها و هر کجا که اهل علم و دانشورزان گرد آمدند، دایر شدند.

کتابخانه‌های دانشگاهی در همه کشورهای جهان، معمولا پیشروترین کتابخانه‌ها هستند و تازه‌ترین‌ها همیشه در این کتابخانه‌ها تجربه می‌شوند. (عمرانی، 1387)

در تاریخ و در میان انواع کتابخانه‌ها، آنچه بیش از همه مشهود است، جایگاه ویژه‌ کتابخانه‌های دانشگاهی به عنوان گروه هدف ناشران آثار علمی در سراسر جهان است.

بهره‌گیری از دستاوردهای روز آمد در حوزه مدیریت دانش با استفاده از ابزاری که با نام فناوری اطلاعات در دنیای امروز از آنها یاد می‌شود، از وظایف جاری و ساری کتابخانه‌های دانشگاهی است.

جالب‌ترین نکته تاریخی و مشترک در خدمات کتابداری، همزمانی یا نزدیکی زمانی و فراگیری اجرا و بهره برداری از امکانات کتابداری و اطلاع‌رسانی در کتابخانه‌های دانشگاهی سراسر جهان است. شاید بتوان این خصوصیت را از ویژگی‌های بارز علم محوری و گرایش به یافته‌های نو در محیط‌های دانشگاهی تلقی کرد. وجود کتابخانه‌هایی با عنوان24x7 به معنی دایر بودن کتابخانه در 7 روز هفته و 24 ساعت شبانه‌روز، بنا به ضرورت و نیاز دانشجویان و استادان، برنامه‌ریزی شده است. امروزه دیگر دانشگاه‌ها، وجود کتابخانه دانشگاهی محدود به ساعات کار دانشگاه (8 صبح تا 8 شب) را بر نمی‌تابند، بلکه فراهم بودن امکانات پیوسته (online) بدون محدودیت زمان و مکان، اصل اساسی وجود و ثبوت کتابخانه دانشگاهی است که مورد درخواست همه اهالی دانشگاه است.

امروز کتابخانه دانشگاهی، فضایی را می‌طلبد با امکانات رفاهی بدون مرز در بهره‌گیری از فناوری‌های اطلاعاتی، با مجموعه‌ای غنی از انواع محمل‌های اطلاعاتی (کتاب، مجله، صفحات فشرده نوری و...) به منظور صرفه‌جویی در زمان (یعنی باارزش‌ترین عنصر هستی برای آدمی.) هرگونه محدودیت در این مسیر، فاصله گرفتن و فاصله‌گذاری از استاندارد کتابخانه دانشگاهی در جهان امروز تلقی می‌شود. فقدان پهنای باند کافی یکی از این‌گونه ضعف‌هاست. پرداختن به وضعیت کتابخانه‌های دانشگاهی ایران در شرایطی که در برنامه چشم‌انداز 1400 خورشیدی تاکید بر جایگاه اول علمی منطقه می‌شود، ضرورتی انکارناپذیر است که در این فرصت به آن اشاره می شود.

سیدکاظم حافظیان رضوی
کتابدار و معاون مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران

منبع: عمرانی، ابراهیم (1387) کتابخانه‌های دانشگاهی ایران، کتاب ماه کلیات، شماره 137، صفحات 32 - 35.