اژدهای خفته هنری

موزه هنرهای معاصر که 2 سال پیش از انقلاب افتتاح شد، عمارتی است به مساحت 5 هزار مترمربع و کامران دیبا، معمار آن است. معماری موزه مجموعه‌ای از سنت، مدرنیسم و مفاهیم فلسفی است. هشتی، چهارسو و گذرگاه‌ها ازجمله عناصر چشمنواز این مجموعه بدیع به شمار می‌رود، همچنین تاثیر بادگیرهای یزد بر معماری مجموعه واضح است. 8 نگارخانه موزه که با اختلاف سطحی بی‌نظیر نسبت به هم بنا شده‌اند، بیننده را در مسیری چرخشی گرداگرد فضای اصلی موزه می‌گردانند. این مسیر به گونه‌ای طراحی شده است که انتهای هشتمین و آخرین نگارخانه به هشتی یا همان نگارخانه اول باز می‌گردد.

سال 1356 کامران دیبا، آرشیتکت ایرانی، کار ساخت موزه هنرهای زیبا را به اتمام رساند. ساختمانی که کارکردش تنها و تنها موزه است، ساختمانی که هنوز هم پابرجاست و به رغم وجود موزه‌های بسیاری در ایران، تنها ساختمانی است که برای موزه ساخته شده است.

ساختمان خود موزه به صورت سنتی مدرن ساخته شد. با دیدن ساختمان موزه علاوه بر تداعی بادگیرهای یزد، مدرن‌کاری‌ها در بنیان ساختمان نیز دیده می‌شود که ساختمانی بتونی و محکم است.

موزه هنرهای معاصر، امروزه بیشتر کانون فعالیت‌های تجسمی وزارت فرهنگ و ارشاد است و به طوری که مرسوم شده تمام مدیران موزه از میان معاونان وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی در امور تجسمی انتخاب می‌شوند.

موزه‌دارای گنجینه‌ای بسیار مهم و غنی شامل آثار مهم نقاشان معروفی است که ازجمله می‌توان به چند اثر از پیکاسو مانند نقاش و مدلش، اثر معروف 160 میلیون دلاری جکسون پولارک، ردتگو، مکس ارنست، هنری مور، کلد مونه، فرانسیس بیکن، سهراب سپهری، بندریز، ابوالقاسم سعیدی، کمال‌الملک، بهزاد، فرشچیان و برگه‌های شاه تهماسب اشاره کرد.

اما ریاست و مدیریت بر موزه هنرهای معاصر در این 30 سال همیشه حرف و حدیث داشته و دارد و چنان که پیداست همچنان خواهد داشت، چه آن زمان که کامران دیبا یا دیوید گالوی آمریکایی بر صندلی ریاست موزه تکیه زده بودند و چه اکنون که محمود شالویی به عنوان مدیر موزه هنرهای معاصر شناخته می‌شود.

موزه هنرهای معاصر از زمان ساخت تا امروز17 مدیر داشته است: دیوید گالوی، کامران دیبا، کوثر، علی‌اشرف حسینی، محمد معصومی، نقیبی، محمدرضا منزه، ناصر جواهرپور، صادق جلالی، غلامعلی طاهری، حسین کاشیان، سیدمحمد صحفی، علیرضا سمیع آذر، عبدالمجید حسینی راد، حبیب‌الله صادقی و محمود شالویی که تمامی آنها اگر خود دستی در هنر نداشته‌اند، بیگانه با آن هم نبوده‌اند.

شیب مخصوص راهروهای بین گالری‌ها و نبود پله در بین گالری‌ها (هیچ پله‌ای بین گالری‌ها وجود ندارد) باعث می‌شود هر بازدیدکننده‌ای براحتی از تمام قسمت‌های موزه دیدن کند و علاوه بر آن، گالری‌ها طوری به هم متصل‌اند که بازدیدکنندگان می‌توانند از همه آثار به نمایش درآمده بازدید کند.

در دل هشتی موزه اثر زیبای هنرمند ژاپنی، نوریوکی هاراگوچی قرار دارد که از روغن و پولاد ساخته شده است. در میانه یکی از گذرگاه‌ها اثر به یاد ماندنی هنری مور قرار دارد و فضای سبز اطراف موزه به نام باغ تندیس آثار حجمی هنرمندانی نظیر پرویز تناولی، هنری مور و آلبرتو جاکومتی قرار دارد.

و اما گنجینه موزه هنرهای معاصر

در گنجینه دائمی موزه بیش از 3500 اثر ارزشمند و یگانه از نخبگان هنرهای تجسمی ایران و جهان نگهداری می‌شود. در سال‌های 83 و 84 این گنجینه به طور کامل با عنوان جنبش هنر مدرن، در موزه به نمایش درآمد.

بارها زمزمه فروش یا معاوضه بخشی از این آثار که غیرقابل نمایش قلمداد می‌شوند شنیده شده و چند سال پیش شاهد تعویض اثری از دکونین با صفحاتی از شاهنامه تهماسب بودیم. یکی از آخرین مواردی که بحث این گنجینه را پیش کشید طرحی بود که در مباحثات مربوط به بودجه سال 82 مطرح شد. در آن دوران بحث این بود که به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی اختیار داده شود آثار غیرقابل نمایش موزه را بفروشد و از درآمد آن کارهای جدیدی بخرد. سمیع‌آذر، مدیر وقت موزه که یکی از طراحان این طرح قلمداد می‌شد مدتی بعد اعلام کرد بحث فروش مطرح نبوده و غرض در وهله اول یافتن راهی برای خرید آثار جدید بوده است.

شهبازی، جمعدار موزه در توضیح ویژگی‌های گنجینه گفت: نزدیک به 3500 اثر در این مکان نگهداری می‌شود که قدیمی ترین اثر متعلق به شاهنامه شاه تهماسب است و جدیدترین آثار هم مربوط به 120 سال گذشته هستند، در ضمن 30 کار از پیکاسو نیز در این گنجینه وجود دارد.

اثر معروفی از پابلو پیکاسو نقاش معروف، برخلاف دیگر آثار نقاشان خارجی که به صورت گروهی در کنار یکدیگر قرار دارند، تنها و به دور از بقیه، بر گوشه‌ای از دیوار انتهایی گنجینه موزه هنرهای معاصر تهران ایستاده است. تابلویی که خالق او پابلو پیکاسو به عنوان یکی از نمادهای نبوغ نقاشی شناخته می‌‌شود، تنها اثری است که گویا در جمع معروف‌ترین نقاشان دنیا نیز به گونه‌ای برتری خود را نشان می‌دهد. تابلوی «نقاش و مدلش» تنهاترین اثر موزه هنرهای معاصر است که به گفته کارشناسان قیمت آن مانند بسیاری از تابلوهای هنری دیگر به اصطلاح نجومی است و تنها به واسطه توان خریداران در حراجی‌های هنری مشخص می‌شود.

آثار هنرمندان ایرانی عمدتا در طول 30 سال گذشته جمع‌آوری شده و به صورت کلی 10 درصد آثار را بنیاد مستضعفان و جانبازان و نهاد ریاست جمهوری به موزه هنرهای معاصر تهران واگذار کرده است. آثار نقاشان ایرانی مانند مسعود عربشاهی، غلامحسین نامی، محسن وزیری مقدم، شیشه‌گران، پیروز کلانتری، عباس سعیدی، بهمن محصص، صادق بریرانی، جعفر پتگر، محمد احصایی، پرویز کلانتری، علیرضا اسپهبدی، کمال‌الملک، کمال‌الدین بهزاد، سهراب سپهری و... در قفسه‌های مقابل آثار خارجی قرار دارند.

حبیب‌الله صادقی، مدیر سابق موزه هنرهای معاصر، در روز خبرنگار درهای گنجینه را برای خبرنگاران حوزه تجسمی رسانه‌های کشور گشود و آثاری از فرانسیس بیکن و جکسون پولاک را به عنوان اولین آثار نمایش‌دهنده در معرض دید خبرنگاران قرار دارد و قیمت آنها را 140 الی 160 میلیون دلار ارزیابی کرد و گفت: موزه‌ها و نهادهای هنری بسیاری خواهان نمایش آنها هستند. این تابلوها از آثار ارزشمند موزه هستند که تاکنون موسسات مختلفی مانند نشنال جئوگرافی و موزه بریتانیا (British Musuem) خواهان نشان‌ دادن آنها بوده‌اند و به همین دلیل مکاتبات بسیاری برای در اختیار داشتن کپی کارها انجام داده‌اند.

وی با نمایش آثار رنه ماگریت، ونگوگ، دورن، ژرژ براک، مارک شاگال، کاندینکسی، اندی وارهول، رنوار و ماتیس آنها را از دیگر گنجینه‌های موزه برشمرد و در حالی که اثری از پل گوگن را نشان داد، این اثر را یکی از بهترین کارهای این نقاش فرانسوی عنوان کرد.

علیرضا سمیع آذر، یکی از مدیران مدیر موزه هنرهای معاصر در سال‌های پیش می‌گوید: اوایل انقلاب به دلیل وجود نگاه‌های نادرستی که به هنر و بویژه هنر معاصر که تصور می‌رفت هنر غربی است آثار هنری ایران در معرض خطر نابودی قرار گرفت. به همین علت بسیاری از علاقه‌مندان به آثار هنری ترجیح دادند، بدون سر و صدا و به دور از هر جنجالی آثار هنری را در مخازن و انبارهای امن نگهداری کنند.

سمیع آذر همچنین ضمن توضیح درباره تابلوهای موجود در گنجینه ادامه داد: خوشبختانه هیچ کدام از تابلوهای موزه از بین نرفته‌اند و همگی در کمال صحت و سلامت نگهداری می‌شوند. شرایط نگهداری این تابلوها نیز شرایط مطلوبی است و در این سال‌ها آسیبی به تابلوها وارد نیامده است.

وی افزود: از سال 76 و 77 به بعد بود که نگاه‌های تازه و جدیدی نسبت به هنر مدرن حاکم شد و موزه هنرهای معاصر توانست فضای عملکرد بیشتری داشته باشد. 200 اثر از آثار گنجینه موزه هنرهای معاصر در قالب یک کتاب با توضیحات جامع و کافی عرضه شده که برای جمع‌آوری این اطلاعات 2 سال وقت صرف شده است.

وی در مورد گنجینه توضیح داد: از آثار منحصر به فرد هنر غرب در حالی در موزه هنرهای معاصر تهران آثاری وجود دارد که بخش اعظمی از نمادها و نشانه‌های تمدن ایران در موزه‌ها و مجموعه‌های غربی جای دارند.

وی با تاکید بر این که کشورهای دیگر می‌توانند موزه‌هایی بسیار شکوهمندتر و بزرگ‌تر از موزه هنرهای معاصر تهران بسازند، گفت: با وجود این آنها هرگز نمی‌توانند مجموعه‌ای به ارزش و اهمیت گنجینه موزه هنرهای معاصر فراهم کنند. وقتی این مجموعه در ایران شکل گرفت جزو مجموعه برتر هنری دنیا بود و امروز اگر در ردیف چهارم نباشد یکی از 10 مجموعه برتر است.

وی غنی‌ترین بخش از گنجینه‌ موزه را آثاری از جریان‌های هنری پس از جنگ جهانی دوم بویژه اکسپرسیونیسم انتزاعی دانست: از این سبک که بعدها به جهانی‌ترین شیوه میان سبک‌های هنر مدرن درآمد، آثاری منحصربه‌فرد از هنرمندانی چون جکسون پولاک، مارک رودکو و ویلیام دکونینگ در گنجینه موزه هنرهای معاصر تهران وجود دارد. پس از آن دوره به سبک پاپ می‌رسیم که آثاری از هنرمندان تاثیرگذار آن چون جاسپر جونز و اندی وارهول نیز در گنجینه هست.

آیدین آغداشلو، نقاش و پژوهشگر هنر ترجیح می‌دهد در مورد شناسنامه‌دار شدن آثار گنجینه موزه هنرهای معاصر صحبت کند. وی این فعالیت را اتفاق مهمی در عرصه هنری کشور دانست و گفت: شناسنامه‌دار شدن آثار گنجینه موزه هنرهای معاصر از 2 نظر اهمیت دارد. اول این که شناسنامه اموال یک موزه در دسترس عموم قرار می‌گیرد و امکان دستیابی علاقه‌مندان و پژوهشگران آثار هنری به نمونه‌های مهم و معتبر جهانی ممکن می‌شود. دوم این که افراد بسیاری در سراسر دنیا هستند که آثار هنری مربوط به هنرمند یا دوره هنری خاصی را در کشورهای مختلف ازجمله ایران، تعقیب و سیر تحول آنها را بررسی می‌کنند. انتشار چنین اطلاعاتی تحقیق آنها را آسان‌تر می‌کند و شکل مفیدتری به آن می‌بخشد. علاوه بر این، وجود و حضور آثار معتبر و ماندن‌شان در مجموعه تضمین می‌شود، به نوعی که مسوولان فرهنگی در برابر اطلاعات ارائه شده پاسخگو خواهند بود.

به گفته آغداشلو، چنانچه اطلاعات مربوط به گنجینه موزه هنرهای معاصر منتشر شود، حرکت فرهنگی بسیار مهمی صورت می‌گیرد، چرا که اهل هنر می‌توانند در تحقیقات خود با تکیه بر آثار و اطلاعات موجود، مسائل هنری را از نزدیک حل و فصل کنند.

گیزلا سینایی، هنرمند نقاشی که یکی از آثارش در گنجینه موزه هنرهای معاصر نگهداری می‌شود نیز آشنایی نقاشان جوان با هنرمندان بنام جهان را بسیار ضروری دانست و در خصوص دیگر ضرورت انتشار این شناسنامه‌ها گفت: در هیچ کجای دنیا امکان بازدید آزادانه مردم از گنجینه موزه‌ها وجود ندارد، اما در عوض امکاناتی فراهم می‌شود تا صاحب‌نظران، کارشناسان و علاقه‌مندان بتوانند از این آثار و ویژگی‌های آنها مطلع شوند و آگاهی یابند. یکی از این روش‌ها انتشار اطلاعات مربوط و تصاویر آنهاست. از این طریق خلا‡ اطلاعاتی مورد نیاز پژوهشگران هنری در کشور تا حدی پر می‌شود.

وی در ادامه افزود: گفته می‌شود تعدادی از آثار موجود در گنجینه موزه هنرهای معاصر تاکنون به نمایش عمومی در نیامده‌اند. تعدادی هم که به نمایش درآمده‌اند، تنها در مدت زمان کوتاهی در دسترس علاقه‌مندان قرار داشته‌اند، بنابراین بیشتر هنرمندان و پژوهشگران از جزییات این تابلوها آگاهی ندارند و انتشار این مجموعه می‌تواند گام موثری در جهت آشنایی هنرمندان با نقاشان بزرگ باشد.

وی به عنوان هنرمندی که یکی از آثارش در گنجینه موزه وجود دارد، گفت: هنرمندان دوست دارند آثارشان به طور پیوسته در دسترس مخاطب قرار بگیرد و به این طریق از چگونگی تاثیر کارشان بر مردم و بویژه اهل فرهنگ مطلع شوند. اطلاعات مربوط به آثار گنجینه موزه هنرهای معاصر در شبکه اینترنت یا ارائه آن به صورت سی‌دی می‌تواند به این نیاز هنرمندان پاسخ دهد.

مجید احمدی