کاروانسراها؛ کانون تبادل دانش و اطلاعات

روبروی مسجد، این یادگار زیبای هزار ساله ی یزد، میدان ساعت و در کنار آن خانقاه سید رکن الدین و همچنین کتابخانه ی وزیری ساخته شده که گنجینه یی گرانبها از قرآن ها و کتاب های خطی است.

یزد از روزگاران قدیم به ویژه در عصر زرین فرهنگ ایران از مراکز مهم تجارت ایران بوده و همواره گروهی از بازرگانان خارجی و نیز تاجران شهرهای دیگر ایران در این شهر زندگی و تجارت می کردند.

"ویلیام فرانکلین" بازرگان و سفرنامه نویس انگلیسی در کتابش با عنوان "مشاهدات سفر از بنگال به ایران" آگاهی های مهمی در باره ی تجارت و مهارت های ایرانیان، صنایع دستی و نساجی و رونق اقتصادی شهرهای مرکزی و جنوبی میهنمان از جمله یزد و کرمان در قرن های گذشته ، ارایه داده است.

او در صفحه ی 45 این کتاب در اشاره ای به برخی کالاها و فرآورده های شهرهای ایران می نویسد: " پارچه های پشمی و نخی را بیشتر از یزد و کرمان می آورند. از دیگر فراورده های این دو شهر، نمد و قالی است".

موقعیت تجاری یزد در گذشته، باعث شده که بازارچه های متعدد و کاروانسراهای فعال، در یزد ساخته شود. کاروانسراها در شهرهای ایران به ویژه یزد، افزون بر محل فرودآمدن بازرگانان، همچون کانون و مرکزی بوده است که اهل دانش، اطلاعات و کالاهای فرهنگی خود را معرفی و پراکنده می کردند.

همه ی خارجیان، تاجران و سفرنامه نویسانی که در دوران گذشته به ایران سفر کرده اند، این وجه از کاروانسراهای ایران را برجسته کرده و بر اهمیت فرهنگی - بازرگانی آن ها در ایجاد شکوفایی کشور تاکید ورزیده اند. به باور آنان "اوج شکوفایی فرهنگ و تمدن ایران و سپس انحطاط آن، تابعی از آبادانی و خرابی راه ها و کاروانسراهای این کشور بوده است".

برای نمونه "نیکلا د اورتا ربلو" از بازرگانان و کارگزاران پرتغالی در هند که از مناطق مرکزی و جنوبی ایران دیدن کرده، در گزارشی، آگاهی های گرانبهایی در باره ی شهرهای این منطقه، بخصوص وضع اقتصادی و تجاری و کاروانسراهای آن به دست داده است . به نوشته ی او بازرگانانی که از کشورهای شرق و غرب عالم می آمدند می توانستند در این مکان ها اقامت و در عین حال در باره ی همه ی امور از جمله بازرگانی جهانی اطلاعاتی پیدا کنند.

"کاروانسرا به عنوان کانون مبادله ی کالا و ثروت و نظم و ترتیبی که بر آن حکومت می کرد همچون دنیای کوچکی بود که نظم عمومی ایران و سامان نهادهای آن را بازتاب می داد. امنیت بیگانگان، راه ها و مبادله ی آزاد کالا نشانه ی شکوفایی اقتصادی این کشور و رفاه ساکنان آن بود و در سایه ی همین شکوفایی و رفاه بود که ایران به یکی از کانون های مهم فرهنگ و تمدن جهانی تبدیل شد".

با پایان یافتن عصر زرین فرهنگ ایران به دلیل یورش ترکان غزنوی و سلجوقی و سپس مغولان و تاتارهای تیموری در قرن های هفتم ، هشتم و نهم، به تدریج نظم و پیشرفت ایران از دست رفت ، آبادانی و امنیت راه ها و آسایش کاروانسراها جای خود را به خرابی ها داد، اقتدار حکومت مرکزی ناپدید گشت  و نوعی "ملوک طوایف" و سیطره ی منافع خصوصی جانشین منافع ملی شد.

 با گسترش نابسامانی های سیاسی، ضعف قدرت مرکزی و از میان رفتن امنیت داخلی، بازرگانی و تجارت رکود پیدا کرد و کاروانسراها اعتبار خود را از دست دادند.

در استان یزد سه نوع کاروانسرا الف - کاروانسراهای تاجرنشین  مانند کاروانسرای علی آقای شیرازی و کاروانسرای سادات ، ب - کاروانسراهای درون شهری مانند کاروان سرای مشیر و کاروانسرای امیرچخماق و ج - کاروانسراهای بین شهری مانند کاروانسرای خرگوشی در جاده ی یزد - اصفهان، کاروانسرای خرانق در جاده ی یزد - خراسان، کاروانسرای دهشیر در جاده ی یزد - شیراز و کاروانسرای زین الدین در جاده ی یزد - کرمان وجود داشته که هنوز بقایای آن موجود و مورد بازدید ایرانگردان است.

به جز کاروانسرا، مکان های مهم و دیدنی دیگر در یزد که به خاطر موقعیت طبیعی و کویری این استان بوجود آمده، حمام ها، آب انبارها و بادگیرها است. آب انبارها شامل چهار قسمت اصلی یعنی خزینه، گنبد ، پاشیر و بادگیر بوده است.

خزینه بخاطر تسلط آب قنات و پایین ماندن دمای آب، به شکل استوانه در دل زمین ایجاد شده است . گنبد به شکل نیمکره روی خزینه ساخته شده تا آب را از آلودگی های محیط اطراف حفظ کند و آن را خنک نگه دارد. پاشیر راهرویی پله کانی و نقب مانند برای برداشتن آب از خزینه بوده و بادگیر نیز وسیله یی برای هدایت جریان هوا به درون آب انبار و با هدف جلوگیری از فاسد شدن آب است.

ادامه دارد...                                                                                               حسن سلامی