پیشنهادهایی برای هدفمندسازی یارانه‌ها

یارانه و پرداخت کمک‌خرید یا کمک‌هزینه، بخشی از عملکرد و برنامه‌های اقتصاد سیاسی هر کشور است.همه جوامع برای استقرار نظم مطمئنی از حیات اقتصادی و ملی برای دسترسی شهروندان به خدمات و کالاها برنامه‌ریزی می‌کنند.

پرداخت یارانه و کمک به تنظیم تولید و مصرف، بخشی از واقعیت‌های اقتصادی کشورهاست که کاربردها و انگیزه‌های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی دارد، اما هدف‌گذاری اقتصادی آن از همه جوانب بیشتر است. همه کشورها تلاش می‌کنند از سیاست پرداخت یارانه‌ها به عنوان عاملی به منظور تقویت تولید و خلق یا افزایش مزیت نسبی برای تولید ثروت استفاده کنند. هم‌سنجی سیاست‌های یارانه‌پردازی در کشورهای مختلف درجات متفاوتی از هدفمندی آنها را نشان می‌دهد.

در هر جا که یارانه‌ها در خدمت بهینه‌سازی ساختار تولید است هدفمندی آن هم تضمین می‌شود، اما اگر از بخش تولید فاصله بگیرد و در بخش‌های توزیع و مصرف آن هم غیرضروری، هزینه شود از میزان هدفمندی آن کاسته خواهد شد. عقلانیت اقتصادی و خرد تولید ثروت ایجاب می‌کند پرداخت یارانه از ساختار فرصت‌سوزی به فرصت‌سازی تغییر شکل دهد. سال‌ها شاهد بوده‌ایم در اقتصاد ایران بخش عمده‌ای از یارانه‌ها در راستای قیمت‌های غیرواقعی، تخریب هوا و نابودی ذخایر زیرزمینی (نفت)، استفاده از فناوری‌های فرسوده، ترافیک‌های کور، استهلاک بالا و... قرار دارد و باید کوشید پرداخت یارانه‌ها به عاملی برای افزایش رشد و توسعه اقتصادی پایدار تبدیل شود.

در این زمینه کارهایی انجام شده و نتایج آنها طرح هدفمند کردن یارانه‌هاست که همچنان خود را به عنوان لوکس‌ترین سیاست اقتصادی مطرح می‌کند تا به نتایج کاربردی نائل شود.

با وجود حذف این مقوله از بودجه سال 88 دولت تلاش دارد برنامه پرداخت نقدی و هدفمند کردن یارانه‌ها را با جدیت و شفافیت بیشتری اجرا کند.

پرسش مهم این است که آیا منابع یارانه نقدی در صورت اجرایی شدن درست هزینه خواهد شد؟ آیا همه شهروندان مشمول دریافت یارانه نقدی، در هزینه آن نیز اقتصادی و منطقی رفتار خواهند کرد؟

متاسفانه بخشی از اقشار واقعی مورد هدف یارانه، کسانی هستند که درآمد کافی ندارند و از طرف دیگر تعدادی از آنها گرفتار بزه‌های اجتماعی، نداشتن عقل معیشت و اعتیاد به مواد مخدر هستند و بیم آن می‌رود که یارانه نقدی را به عنوان سرپرست خانوار دریافت و در زمینه‌های غیراقتصادی و تامین اعتیاد و ناهنجاری‌های خود هزینه کنند. در آن صورت باز هم این یارانه‌ها هدفمند هزینه نخواهند شد.

دولت و مجلس باید در بررسی و اجرای طرح هدفمند کردن یارانه‌ها به دور از فرصت‌سوزی بیشتر موارد هزینه درآمدهای ناشی از تخصیص یارانه‌ها را تبیین و در محدوده‌های معینی کنترل کنند، به عنوان مثال اجازه ندهند این درآمد در مسیرهای غیراقتصادی و ناهنجار استفاده شود. هدف باید این باشد که شهروندان آسیب‌پذیر از نظر اقتصادی، با تکیه بر درآمدهای یارانه کالاهای نقدی توانمند و مستقیم وارد فرآیند سرمایه‌گذاری و تولید ثروت شوند.

هم باید توزیع منابع یارانه هدفمند شود و هم این که استفاده از این منابع در میان گروه‌های مشمول هدفمند شود. به باور نگارنده تخصیص بن‌های کالایی نظیر کوپن آموزشی (مختص مدارس و دانشگاه‌های غیرانتفاعی غیردولتی)، اجاره مسکن، ازدواج، جهیزیه، بیماری، ابزار کار، سهام تولیدی مواد غذایی، بیمه‌های ضروری و موارد مشابه به انتخاب سرپرست خانوار می‌تواند از ایجاد نقدینگی و تورم انتظاری جلوگیری کند، اما اگر اصرار بر پرداخت نقدی باشد پیشنهاد می‌شود برای رعایت هدفمندی دولت در این موارد، سرپرست صالح را از سرپرستان غیرصلاحیت‌دارخانوارها تفکیک کند و منابع نقدی یارانه را درخصوص مورد دوم، به سرپرست صالحی دیگر از همان خانوار دهد تا درست هزینه شود و در خدمت سلامت خانواده قرار گیرد. همچنین باید یارانه بخش تولید هم ساماندهی شده، شیوه هزینه این منابع در بخش‌های تولید ردیابی و کنترل شود.

فراموش نکنیم هدف از پرداخت یارانه‌‌های انرژی، کالا، خدمات بهداشتی و دیگر موارد باید جلوگیری از سوءتغذیه، فقر، رفع مشکلات اقتصادی و عدالت همراه با توسعه باشد.