شکست‌خوردگان سیاسی

دکتر بقایی در 6 سالگی تحصیلات ابتدایی را آغاز کرد و سال 1300 به همراه پدر که به نمایندگی دوره چهارم مجلس راه یافته بود به تهران آمد و پس از اخذ دیپلم در سال 1308 در دوره دوم کنکور اعزام محصلین به خارج شرکت کرد و به فرانسه رفت و در دانشسرای مقدماتی «لیموژ» به تحصیل پرداخت و در 1312 وارد دانشسرای عالی «سن‌کلو» شد و همزمان در رشته فلسفه دانشگاه «سوربن» هم تحصیل می‌کرد. بقایی در سال 1317 به تهران بازگشت و در مهر 1318 وارد خدمت وظیفه شد و سال 1320 وارد دانشکده ادبیات دانشگاه تهران گردید و تا بهمن 1348 به تدریس پرداخت.

وی پس از شهریور 1320 وارد سیاست شد و به فعالیت در احزاب اتحاد ملی و کار پرداخت. سپس وارد حزب دموکرات ایران به رهبری قوام‌السلطنه شد و توانست در این حزب رشد کند. به طوری که در سال 1326 عضو هیات سری تصفیه و دبیر حزب بود. در همین سال به عنوان نامزد این حزب از کرمان به مجلس پانزدهم راه یافت. بقایی از دوستان علی زهری و عیسی سپهبدی از کارمندان سفارت فرانسه و حسن پاکروان (رئیس بعدی ساواک)‌ و مادر فرانسوی‌اش امینه پاکروان بود. او با کمک اینان و حمایت سیاسی سردار فاخر حکمت روزنامه شاهد را در 1326 تاسیس کرد. بقایی در ابتدای دوره پانزدهم مجلس در جناح اکثریت بود اما پس از مدتی به اقلیت مجلس پیوست و به استیضاح دولت ساعد پرداخت و با قرارداد نفتی «گس گلشائیان» مخالفت نمود. وی دراعتراض به تقلب‌های صورت گرفته در انتخابات دوره شانزدهم مجلس همراه با دکتر مصدق و عده‌ای دیگر در دربار متحصن شد .

در اردیبهشت 1330 به همراه خلیل ملکی و سایر انشعابیون از حزب توده، حزب زحمتکشان را تاسیس کرد و به جبهه ملی پیوست و به عنوان یکی از اعضای هیات همراه دکتر مصدق به لاهه رفت. از اوایل سال 1331 تغییر موضع داد و به مخالفت با دولت مصدق پرداخت و سعی کرد خود را همراه آیت‌الله کاشانی نشان دهد. ولی همواره مورد نفرت فدائیان اسلام و نیروهای مذهبی بود. در جریان قتل افشار طوس رئیس شهربانی حکومت مصدق یکی از متهمان اصلی بود و در جریان کودتای 28 مرداد 1332 نقش فعالی داشت و به طور علنی از شاه حمایت ‌کرد، طرفداران او جزو کسانی بودند که به منزل دکتر مصدق حمله کردند. مطبوعات پس از کودتا، بقایی را یکی از رهبران «قیام ملی!» برای براندازی دولت مصدق معرفی کردند.

بقایی بعد از کودتا از شدت فعالیت سیاسی خودکا‌ست اما در آستانه پیروزی انقلاب اسلامی سعی کرد با انتشار اعلامیه‌ها و راه‌انداختن تظاهرات، وارد صحنه سیاست شود اما مورد توجه مردم قرار نگرفت. بقایی در 27 دی ماه 1364 به دعوت منصور رفیع‌زاده (آخرین رئیس شعبه ساواک منحله در آمریکا)‌ به ایالات متحده سفر کرد ولی بعد از بازگشت در اول فروردین 1366 در کرمان به دلیل ارتباط با سازمان‌های جاسوسی بیگانه و توطئه علیه جمهوری اسلامی ایران بازداشت شد و در 26 آبان‌ 1366 بر اثر بیماری در بیمارستان مهر تهران درگذشت.

اکبر مشعوف

منابع:

1. چه کسی منحرف شد دکتر مصدق یا دکتر بقایی؟؛ متن مدافعات دکتر مظفر بقایی کرمانی در دادگاه تجدیدنظر، ([بی‌جا: بی‌نا]، 1363)‌، صص 3 4. 2. حسین‌آبادیان، زندگی‌نامه سیاسی دکتر مظفر بقایی، تهران، موسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، 1386. 3. همو، «بقایی کرمانی، مظفر»، دانشنامه جهان اسلام، 3/612 613 .