انضباط اجتماعی ضرورت بنیادی جوامع شهری

دانشجویان پرانگیزه و علاقه‌مند چنین «تکلیف» نه چندان سهلی را مشتاقانه پذیرفتند و حاصل کار خویش را در روزهای پایانی ترم تحویل دادند. با فراغت از فعالیت‌های آموزشی ترم، با حوصله و تامل به مداقه در گزارش‌های اغلب مصور دانشجویانم پرداختم.

حاصل مشاهدات آنان شگفت‌انگیز بود، آنان با دقت و ظرافت، صدها (تاکید می‌‌کنم صدها)‌ پدیده و کنش ناهنجار را در معابر و اماکن عمومی به تصویر کشیده بودند و با ظرافت به نقد و تحلیل آن پرداخته بودند.

در نگاه آغازین باورم نمی‌شد که این همه «بی‌نظمی» در رفتار و کنش و «ناهنجاری» در سیمای شهر، متعلق به کلانشهر تهران باشد؛ اما، با ارجاع به حافظه خویش و تامل در تصاویر اماکن، اشخاص و معابر باورم شد که تهران شهری است که در آن «انضباط اجتماعی» مایوس‌کننده است.

از همین روی عزم خود را جزم کردم تا همچون دانشجویانم به مشاهده کنش‌ها و پدیده‌های «ناهنجار» و «اختلال‌گر» نظم عمومی بپردازم و مشاهداتم را در قالب یک «پروژه اجتماعی» به نهادها و سازمان‌های متولی «نظم و انتظام» شهر عرضه دارم.

من در مشاهداتم دریافتم که در شهر تهران  چند بی‌نظمی و ناهنجاری اجتماعی برجسته‌تر می‌نمایند. آن بی‌نظمی‌ها عبارتند از: رفتار ترافیکی اختلال‌آمیز، حضور آزاردهنده متکدیان و معتادان پرخطر در معابر و اماکن عمومی، مسدود شدن مکان‌ها و معابر عابران پیاده توسط دستفروشان فاقد مجوز، نازیبا بودن فضاهای عمومی، چسباندن هزاران تصویر، اطلاعیه و پیام تبلیغاتی بر در و دیوار شهر، عدم جمع‌آوری بموقع زباله‌های رهاشده در معابر و اماکن عمومی، رفتار دور از نزاکت پرتاب آشغال و آب دهان بر معابر توسط معدودی از شهروندان فاقد نزاکت اجتماعی، نقض حقوق شهروندان توسط معدودی از شرکت‌ها و مغازه‌داران با تجاوز به حریم عمومی، تردد صدها دستگاه خودروی فرسوده و دارای نقص‌‌‌های فنی عدیده و اغلب کثیف در معابر عمومی و عدم استفاده از پل‌های عابر پیاده و غیره بود.

در آغاز ترم جدید سال تحصیلی جاری در پی آن بودم تا مشاهداتم را برای نیروی انتظامی و شهرداری تهران  که به‌زعم خودم بیش از دیگر سازمان‌ها در قبال نظم و انضباط اجتماعی مسوولیت دارند  ارسال و از آنها استدعا کنم تا بیش از این نظاره‌گر چنین شهر فاقد نظم و انضباطی نباشند و برای رفع بی‌انضباطی شهر چاره‌ای بیندیشند
اما، خوشبختانه پیش از آن که مکتوب من ارسال شود، خبر اجرای طرح انضباط اجتماعی در تهران بزرگ، من و بسیاری از ساکنان این کلانشهر را خرسند و مسرور ساخت، بویژه زمانی که سردار رجب‌زاده، فرمانده انتظامی تهران بزرگ، از استمرار طرح، حداقل به مدت 3 سال خبر داد، خرسندی من مضاعف شد.

چه باورم بر آن است کنش‌های نامنظم اجتماعی در طول زمان شکل می‌گیرند و لاجرم اصلاح و بهبود آنها نیز در گذر زمان محقق خواهد شد. افزون بر آن ضروری است خاطرنشان کنم که بهبود و اصلاح کنش‌های اجتماعی و فراگیر شدن نظم و انضباط اجتماعی، تنها زمانی محقق خواهد شد که نیروی انتظامی و سایر نهادها و سازمان‌های اجتماعی تلاش‌ها و اقدامات خویش را به کنش‌های ترافیکی و رفع موانع فیزیکی از معابر عمومی محدود نسازند، بلکه همراه نهادهای آموزشی و فرهنگی، برای فراهم کردن زمینه و بستر وقوع سایر رفتارهای اجتماعی پسند گام فراسو نهند.

دکتر محمدحسین الیاسی
استاد دانشگاه و متخصص روان‌شناسی