برپایی آیین های تاسوعا ، عاشورا و شام غریبان در سراسر ایران

مردم کرمان در ایام محرم برای عزاداری سید و سالار شهیدان همانند دیگر مردم ایران و مسلمانان جهان سنن و آئین‌هایی دارند و در این میان زرتشتیان کرمان که بیشترین اقلیت مذهبی استان محسوب می‌شوند نیز احترام خاصی برای مراسم عزاداری سرور شهیدان قائل هستند و همه ساله در این آئین‌ها شرکت می‌کنند.یکی دیگر از آئین‌های کهن در کرمان و سیرجان علم گردانی است در این آیین افراد معتمد محله‌های مختلف علم‌هایی که از چوب و پارچه ساخته شده است را به در خانه‌های مردم می‌برند و نذورات جمع می‌کنند.

براساس رسوم گذشتگان، کسانی که امواتی داشته‌اند از روز اول تا هفتم محرم آش بلغور به نام «عاشوری» می‌پزند، خانواده‌هایی هم که یک سال است عزیزی را از دست داده‌اند در روز اول محرم این آش را می‌پزند و معمولا رسم است که پختن این آش پیش از طلوع آفتاب تمام شود. در روز عاشورا نیز مردم کرمان به صورت گسترده به عزاداری می‌پردازند و با تشکیل دسته‌های «لیله عباسی»، «کفنی» و «اجنیان» به بازسازی صحنه‌های کربلا می‌پردازند. دسته «لیله عباسی» با لباس‌های قرمز و چماق به عنوان نمادی از لشکر یزید.در مقابل آنها گروه «کفنی» که کفن می‌پوشند و با پای برهنه جلوی دسته‌ها حرکت می‌کنند و نمادی از حامیان حضرت ابوالفضل (ع) و حضرت امام حسین (ع) هستند.

لرستان

نوای موسیقی سوگ که در لرستان به موسیقی «چمر» موسوم است و آوای نوحه‌های لری و لکی در ایام عزاداری سرور و سالار شهیدان از گذشته‌های دور تاکنون در عزای حسینی هم نوا ‌شده و قلب هر شنونده‌ای را به درد می‌آورد.

در لرستان از سرنا و دهل برای عزاداری عاشورا استفاده می‌شود و در صبح عاشورا، نوازندگان محلی آهنگی به نام «چمریونه» را می‌نوازند که در لرستان ملودی «مرگ» است که در غم از دست رفتن عزیزان نواخته می‌شود و در حقیقت براعت استهلالی است (پیش درآمد آنچه قرار است رخ بدهد) برای اتفاقی که قرار است در ظهر عاشورا بیافتد. در دو هیات قدیمی ‌شهر خرم‌آباد (پشت بازار و درب دلاکان) ابتدا نوحه خوان شاه بیت یا ترجیع‌بند نوحه را به آواز می‌خواند و بعد دسته پاسخ می‌دهد و در تکرار دوم، دسته شروع به سینه زنی می‌کند.

گیلان

در گیلان و اغلب نقاط کشور تعزیه خوانی در روزهای سوگواری حضرت امام حسین (ع) ماه محرم و نیز در برخی از ماه‌های دیگر برگزار می‌شود اما در گیلان به ویژه در روستاها دو ماه آخر تابستان و فصل پایان کار و فعالیت‌های زراعی هنگام رواج تعزیه خوانی است.یکی از نکات قابل توجه در این نوع تعزیه اجرای آن به زبان گیلکی است به نحوی که بخش‌های عمده‌ای از آن گیلکی یا ترکی روایت می‌شود و همین امر حاضران را بیش از پیش تحت تاثیر قرار می‌دهد.

سنندج

مراسم گل گیران مردم بیجار در روز عاشورا غم غربت اهل بیت و امام حسین (ع) را در واقعه عاشورا به تصویر می‌کشد. یکی از این مراسم تاریخی و کهن که برگرفته از تمدن غنی و اسلامی‌مردم مسلمان کردستان است و هر ساله در روز عاشورای حسینی برگزار می‌شود «مراسم گل گیران» است که از گذشته‌های دور تا کنون و هر سال با شکوه خاصی در شهر بیجار (سنندج)‌ برگزار می‌شود.

علاوه بر این در دیگر مناطق کردستان مراسم‌ مختلفی نیز در ایام محرم و سوگواری سرور و سالار شهیدان برگزار می‌شود که از آن جمله می‌توان به آئین طشت گذاری در شهر سریش‌آباد از توابع شهرستان قروه اشاره کرد.

مازندران

در استان مازندران مراسم کرب زنی متفاوت با سایر نقاط کشور است.

«کرپ» قطعه چوبی است تراشیده شده، که در کف دست قرار می‌گیرد یک جفت کرپ را در دست می‌گیرند و به آهنگ نوحه‌ای که خوانده می‌شود آنها را بر هم می‌کوبند.

دسته قوم بنی‌اسد یا دسته عرب‌ها دوازدهم محرم، سومین روز شهادت امام لباس‌های بلند و سفید می‌پوشند و چنین می‌نمایانند که برای دفن شهیدان کربلا می‌روند. این دسته در واقع ترکیبی از دسته گردانی و شبیه خوانی است. در شب هفتم محرم مراسم علمبندان انجام می‌گیرد. مردم به پای علم‌ها رفته و به اصطلاح علم را لباس می‌کنند. زنان و مردان در کنار علمها داخل تکایا حضور یافته و با گلاب آنها را شستشو می‌دهند. هر کس نذر یا حاجتی دارد پارچه سبزی به آن می‌بندد.

تاسوعا

مراسم اصلی ماه محرم بعدازظهر روز تاسوعا و روز عاشورا می‌باشد. بدین شکل که به طور معمول مرسوم است که از هر تکیه‌ای هیات‌های عزادار سینه زن و زنجیرزن حرکت کرده و در صف‌های مرتب به عزاداری مشغول می‌شوند.

همچنین در این شب علم یا علامت‌های بزرگ را که چند شاخه است به بیرون از تکایا آورده و فردی قوی و جوان برای حمل علامت انتخاب می‌شود وعلامت را با یک کمربند چرمی‌به کمر می‌بندد زمانی که علامت دار با هیأتی مقابلش روبرو شود با علامت خود به آنها سلام می‌دهد، که نشانه عرض احترام است. مراسم عزاداری در این شب تا پاسی از شب ادامه دارد. معمولا اکثر دسته‌ها از طوایف مختلف هستند بدین شکل که مردم از هرجای شهر به تکیه طایفه خود رفته و پس از پایان دسته روی در محل نیز به تکیه محل خود بر می‌گردند و نماز را به جا آورده و شام می‌خورند.

در گذشته مرسوم بود که فردای صبح روز عاشورا، صبح زود جوانان پس از اذان صبح و هنگام طلوع خورشید مراسم صبح خوانی اجرا می‌کردند به کوچه و خیابان رفته و عزاداری را شروع می‌کنند و زنانی که نذر دارند آش شیر می‌پزند و برای وعده صبحانه از عزاداران پذیرایی می‌کنند.

عاشورا

صبح روز عاشورا دسته‌های عزاداری که شامل سینه‌زن، زنجیرزن، پرچم داران، علم‌داران، طبل‌زن، سنج‌زن همه باهم از ساعات اولیه صبح از تکیه و مسجد محل خود راه می‌افتندو اوج عزاداری همان طور که گفته شد در روزعاشورا می‌باشد. خانم‌ها نیز یا به دنبال دسته تکیه محل خود راه می‌افتند و یا در گوشه‌ای ایستاده و نظاره‌گر این مراسم آئینی می‌باشند. همچنین در بین دسته شیر، شربت، خرما و.... خیرات کرده و بعد از دسته روی برخی از اهالی از عزاداران و یا در تکایا پذیرایی می‌کنند.

شام غریبان

در مازندران شامگاه عاشورا، عزاداری چهره و سیمایی دیگر می‌گیرد. دسته‌های عزادار دیگر علم و پرچمی‌ همراه ندارند، ایستاده حرکت نمی‌کنند، با هیجان و خروش دست‌هاشان را بر سینه نمی‌کوبند و زنجیرها را بر پشت فرود نمی‌آورند.

نوحه‌هاشان دیگر از مضمون رزم و شهادت خالی است. چلچراغی همراه ندارند، راهشان را شعله‌های لرزان شمع‌ها و چراغ‌هایی که کودکان به دست گرفته‌اند روشن می‌کند، به دیدوبازدید یکدیگر نمی‌روند در مسجد و تکیه و میدانگاهی توقف نمی‌کنند.

زنگ آهنگ‌سنج که سکوتش ابهت و شکوه و عظمت را بنمایاند و بانگ طبل و کرنایی، همصداشان نیست، چهره‌ای نمادین از غروب عاشورای کربلای راستین را می‌نمایاند، در دوسه دسته جدا حرکت می‌کنند به صورت انبوه با هم می‌نشینند، سرها را در هم فرو می‌برند،دست‌ها را آرام آرام و بی‌صدا برسر می‌زنند و با صدایی محزون، غریبانه نوحه ای می‌خوانند، که حکایت از جستجوی کودکی گمشده دارد:

طفل صغیری زحسین گم شده، گم شده قامت زینب زالم خم شده، خم شده

خوزستان

مراسم شام غریبان امام حسین(ع) و یاران باوفایش در کنار پیکرهای شهدای تازه تفحص شده و مزار شهدای دانشجوی هویزه برگزار شد.شهروندان خوزستانی و کاروان‌ها راهیان نور عشایر غیور عرب منطقه هویزه و دشت آزادگان و کاروان‌های راهیان نور از استان به صورت گسترده در مراسم شام غریبان مزار شهیدان هویزه حضور داشتند.